Witamy na stronie parafii p.w. św Andrzeja Apostoła w Słopnicach          Życzymy miłego oglądania
Strona główna -> KATECHEZY DLA DOROSŁYCH

 

 Katecheza 6 : Obrzędy chrztu

Posoborowe obrzędy chrzcielno – inicjacyjne

 

     Przekonanie o konieczności chrztu do zbawienia oraz wysoka śmiertelność niemowląt wpływały na upowszechnienie się praktyki udzielania chrztu jak najszybciej po przyjściu dziecka na świat ( quam primum ). Skracano więc czas między narodzinami a chrztem od 30, poprzez 15, 8, 3 dni, aż do samego dnia narodzin. Tak zrodziło się zagadnienie „chrztu nowonarodzonych” ( baptismus neonatorum ) ze wszystkimi konsekwencjami w płaszczyźnie obrzędowej i duszpasterskiej. Cały ten proces nie sprzyjał rozwijaniu etapów wtajemniczenia choćby w formie szczątkowych skrutiniów, a chrzest w dniu narodzin wykluczał taką możliwość. Dlatego decyzja Soboru Watykańskiego II wobec faktu powszechnej praktyki chrztu niemowląt oraz rażąco sztucznego w swej formie obrzędu chrztu małych dzieci ( np. traktowanie ich jak dorosłych i prowadzenie z nimi fikcyjnego dialogu w którym ktoś inny za nie odpowiadał ), była oczekiwana i całkowicie zrozumiała. Sobór podtrzymał prastarą tradycję udzielania chrztu małym dzieciom, ale zażądał rewizji dotychczasowego rytu w perspektywie dostosowania go do rzeczywistej sytuacji niemowląt (KL 67), przywrócenia wielostopniowego katechumenatu dla przygotowania dorosłych do chrztu (KL 64) oraz rewizji obrzędów chrzcielnych dla dorosłych kandydatów (KL 66).

   W tej perspektywie rysuje się podwójna droga, na której urzeczywistnią się soborowe postulaty: jednoaktowy obrzęd chrztu małych dzieci, dostosowany do prawdziwej sytuacji niemowląt oraz ich miejsca w Kościele i wielostopniowy obrzęd wtajemniczenia chrześcijańskiego, przeznaczony dla ludzi dorosłych ( z przywróceniem znów prawdziwego katechumenatu).

   W dniu 15 maja 1969 r. Kongregacja Kultu Bożego ogłosiła nową księgę liturgiczną, zawierającą „Obrzędy chrztu dzieci” przygotowane zgodnie z poleceniem soboru. Nowe obrzędy nie są jakimś przystosowaniem potrydenckiego rytu, ale stanowią w zbiorach ksiąg liturgicznych wydarzenie w pewnym sensie bez precedensu! Jest to kreacja zupełnie nowa i właściwie pierwszy w dziejach „obrzęd chrztu dzieci” w całym i pełnym słowa znaczeniu, ryt rzeczywiście dostosowany do prawdziwej sytuacji niemowląt.

   Księga Ordo Baptismi parvulorum Pawła VI ukazała się najpierw w serii editio typica, natomiast w 1973 r. ponownie – w drugim wydaniu typicznym (editio typica altera), uwzględniającym kilka zasadniczych zmian czy poprawek we wprowadzeniu ogólnym oraz pomniejsze zmiany w tytułach czy rubrykach.

   Polskie wydanie Obrzędów chrztu dzieci według Rytuału Rzymskiego zasadniczo nie różni się od typicznego wydania rzymskiego, z małymi wyjątkami. Opuszczono bowiem dwa rozdziały, uznane za nieprzydatne w naszej sytuacji (obrzędy chrztu bardzo wielkiej liczby dzieci oraz obrzędy chrztu dzieci dla katechisty w braku kapłana czy diakona), oraz przeniesiono wiele „tekstów do wyboru” z oddzielnego rozdziału do odpowiednich miejsc w trakcie samego rytu.

   Na 93 stronach nowej księgi w typicznym wydaniu zamieszczono: Dekret Kongregacji Kultu Bożego (krótki), wstęp ogólny, omawiający problem „chrześcijańskiego wtajemniczenia” od strony teologicznej i duszpastersko – prawnej (34 numery), ogólne wprowadzenie do chrztu dzieci o podobnym charakterze (31 numerów), a wreszcie siedem rozdziałów zasadniczej księgi. Są to:

I – obrzędy chrztu wielu dzieci

II – obrzędy chrztu jednego dziecka

III – obrzędy chrztu dla bardzo wielkiej liczby dzieci, opuszczone w wydaniu polskim

IV – obrzędy chrztu dziecka dla katechisty – w braku kapana, również pominięte w wydaniu polskim

V – obrzędy chrztu dzieci w niebezpieczeństwie lub w obliczu śmierci

VI – obrzędy przyniesienia do kościoła dziecka już ochrzczonego

VII – różne teksty, przydatne w czasie sprawowania liturgii chrzcielnej w odniesieniu do małych dzieci

   Nowe obrzędy chrztu dzieci mieszczą się w klasycznej strukturze obrzędowej, właściwej liturgii czasów; posiadają więc cztery wyraźne etapy lub części:

I – Obrzęd przyjęcia dzieci (obrzędy wstępne)

II – Święta celebracja słowa Bożego (liturgia słowa)

III – Celebracja chrztu (obrzędy sakramentu)

IV – Zamknięcie rytu (obrzędy zakończenia)

   Częściom tym odpowiadają też różne „miejsca” ich sprawowania, co ułatwia wiernym dostrzeżenie zarówno struktury obrzędów, jak i specyficznej dynamiki rozwijającego się dialogu: od „przyjęcia” u drzwi świątyni, poprzez stół słowa i zasadnicze „wydarzenie” przy chrzcielnicy, aż po otwarcie perspektywy na dalsze etapy wtajemniczenia chrześcijańskiego - - „przed ołtarzem” eucharystycznym.

Kiedy chrzcić?

   Nowe obrzędy chrztu dzieci już w całokształcie swej treści nie tylko nawiązują do paschalnego misterium Chrystusa, w które wszczepiają dziecko, ale też wyraźnie zalecają stary zwyczaj Kościoła wiązania chrztu z Wielkanocą – doroczną Paschą, z niedzielą jako „cotygodniową Paschą”, a także ze Mszą św. , która jest przecież w swej istocie ciągłym sprawowaniem paschalnej tajemnicy przez Kościół. Zasadniczym celem w tym akcencie, położonym na uprzywilejowanych czasach celebrowania chrztu jest urzeczywistnienie i uwypuklenie paschalnego charakteru tego sakramentu (Ad illustrandam Baptismi indolem paschalem, commendatur...).

   Winno się dbać, by w każdą Wigilię Paschalną, przynajmniej w parafiach, sprawowano kilka lub chociaż jeden chrzest w ramach tej „uroczystości nad uroczystościami”; a już bardzo należałoby dbać o udzielanie tego sakramentu z zasady w niedzielę ( np. jedną w miesiącu, z góry ustaloną), podczas Mszy św. z udziałem wiernych miejscowej wspólnoty. Nie należałoby jednak zbyt często stosować tej formy celebracji, gdyż zakłócałoby to normalny bieg uczestnictwa wiernych w niedzielnej Mszy św. (ne nimis frequenter fiat).

   Każdy zatem dzień może być dniem udzielania chrztu, ale uprzywilejowanym czasem był niegdyś i jest nadal w Kościele „ten dzień, który nam Pan uczynił” (Ps 118, Wlg 117,24), a którym jest Wielkanoc 9trwająca przez pięćdziesiąt dni) oraz każda niedziela.

Podstawowa struktura obrzędów chrzcielnych

   Wspólnotowe, „kościelne” spojrzenie na wydarzenie chrztu w miejscowej gminie każe postawić na pierwszym miejscu „zbiorową” celebrację tego sakramentu, a za „typowe” uważać „obrzędy chrztu wielu dzieci”. Uwidacznia się wtedy lepiej i wyraża prawda, że wszyscy napojeni zostaliśmy jednym Duchem i zespoleni z Panem w jednym chrzcie (por. Ef 4,4n).

1. Obrzęd przyjęcia dzieci (Ordo recipiendi parvulos)

a)     Procesja z radosnym śpiewem

   Pierwsza część obrzędów nawiązuje do starej tradycji pierwszego oficjalnego spotkania dorosłego kandydata do chrztu z Kościołem, który włączał go w szeregi katechumenów. Sytuacja małego dziecka nadaje inny charakter temu obrzędowi, ale coś z niego i tu znajduje swój wyraz.

   Przy drzwiach kościoła lub w specjalnym pomieszczeniu gromadzą się rodzice z dziećmi na ręku, chrzestni oraz inni członkowie rodzin. W zakrystii przygotowuje się celebrans z asystą. Kapłan (lub diakon) ubiera się w albę czy też komżę, stułę białego koloru i ewentualnie kapę. W przypadku większej ilości kandydatów do chrztu, liturgię tę mogą „koncelebrować” z głównym celebransem również inni kapłani lub diakoni, ubrani w sobie właściwy strój (bez kapy!).

   Pierwszym aktem liturgicznym jest „procesja” celebransa i całej asysty do drzwi kościoła. Inni uczestnicy liturgii zajmują miejsca w nawie świątyni. Procesji winien towarzyszyć śpiew odpowiedniego psalmu lub dostosowanej pieśni, która wyrażałaby radość, wspólnotę ludu Bożego i odświętny, paschalny nastrój całego zgromadzenia.

b)     Przywitanie

   Celebrans przewodniczący liturgii wita czekających z dziećmi rodziców oraz chrzestnych i krewnych. Krótkie nawiązanie kontaktu z głównymi uczestnikami obrzędów chrzcielnych powinno wyrażać trzy wątki:

-         radość, z jaką rodzice i inni przyjęli nowonarodzone dziecko (lub winni przyjąć. Problem dzieci „niechcianych” może i tu znajduje swoje „naprostowanie”?);

-         odniesienie do ostatecznego źródła wszelkiego życia, do Boga, który dał to dziecko w darze chrześcijańskim rodzicom;

-         przypomnienie zbawczej woli Boga, który dając fizyczne życie, pragnie przede wszystkim obdarzyć człowieka pełnią życia, swą łaską jako udziałem w życiu samego Boga, co właściwie teraz ma nastąpić i ujawnić się w sposób uchwytny poprzez sakrament chrztu.

c)     Pytania wstępne

   Pierwsze pytanie dotyczy imienia, co wskazuje na realny dialog, symbolizujący zarazem ów wielki „dialog zbawienia”, w którym Bóg woła „po imieniu” każdego i oczekuje na osobistą odpowiedź. Nowością jest „realizm” obrzędów, polegający na tym, że celebrans nie stawia pytań dziecku – niemowlęciu ( jak w potrydenckim Ordo!), lecz jego rodzicom, którzy decydują o wyborze imienia dla swego dziecka i faktycznie mogą w tym „małym dialogu” odpowiadać.

   Pytanie stawia celebrans rodzicom każdego dziecka osobno; w wypadku zbyt wielkiej liczby dzieci do chrztu pytanie stawia jeden raz pod adresem wszystkich rodziców równocześnie, natomiast odpowiedzi z ust rodziców padają pojedynczo, kolejno. Pytanie brzmi: „Jakie imię wybraliście dla swojego dziecka?”.

   Drugie pytanie dotyczy już zasadniczej treści nie tylko „małego dialogu” obrzędowego, ale samej istoty „wielkiego dialogu zbawienia”, który w sposób uchwytny, sakramentalny, rozpoczyna się właśnie wydarzeniem chrztu świętego. Tu padają zarówno wielkie „zawołania” oraz „obdarowania”, jak i dalekosiężne „zobowiązania”. Ów wielki dialog musi być podjęty przez człowieka świadomie i w prawdziwej wolności. Ciężar odpowiedzialności spoczywa na rodzicach. Pytanie brzmi: „O co prosicie Kościół Boże dla N? lub : „O co prosicie Kościół Boży dla swoich dzieci?” w przypadku wielkiej liczby kandydatów.

   Celebrans występuje tu w imieniu Kościoła Chrystusowego, który otrzymał rozkaz swojego Mistrza: „Idźcie i nauczajcie wszystkie narody, udzielając im chrztu....”(Mt 28,19). Kościół ma prawo i obowiązek udzielania chrztu, gdyż wiąże się to z najgłębiej rozumianą jego misją oraz naturą. Chrzest stanowi „bramę” królestwa Bożego i życia wiecznego; zaczątek wszystkiego, co później rozwinie się w sercu chrześcijanina na jego drodze do Boga. Dlatego odpowiedzi mogą brzmieć: „O chrzest”, „O wiarę”, „O łaskę Chrystusa” , „O przyjęcie do Kościoła”, „O życie wieczne”.

d)     Uświadomienie rodzicom ich odpowiedzialności

   Celebrans przypomina rodzicom, że ich prośba nie jest czystą formalnością, lecz bardzo odpowiedzialną decyzją. Pociąga za sobą ścisły obowiązek wychowania dziecka w klimacie wiary, doprowadzenia do wiary osobistej oraz do życia zgodnego z powołaniem chrześcijańskim. To najpierw rodzice mają nauczyć dziecko „moralności faktu”, życia chrześcijańskiego jako konsekwencji wiary oraz chrztu.

e)     Pytanie pod adresem chrzestnych

   Rytuał potrydencki wysuwał rolę chrzestnych na plan pierwszy, pomijając samych rodziców. Obecne obrzędy chrztu dzieci wyeksponowały z poczuciem realizmu życiowego samych rodziców. Oni przecież nieomal bez przerwy będą mieć do czynienia z dzieckiem na każdy dzień i będą w stanie przyczyniać się skutecznie do rozwoju jego wiary. Rola chrzestnych zeszła więc na drugi plan i jest nadal ważną funkcją kościelną, ale tylko pomocniczą. W całej ostrości i odpowiedzialnym zaangażowaniu funkcja chrzestnych występować powinna nade wszystko w dwóch wypadkach: gdy rodziców zabraknie lub gdy zaniedbują swój obowiązek chrześcijańskiego wychowywania. W tym sensie należy chrzestnych uświadomić oraz przygotować. Wtedy pytanie postawione przez celebransa w ramach obrzędów wstępnych, nie będzie formalnością obrzędową, lecz uzewnętrznieniem postawy zaangażowania współpracowników w wielkim i godnym dziele kształtowania wiary rosnącego chrześcijanina. Pytanie postawione chrzestnym brzmi: „Drodzy rodzice chrzestni, czy jesteście gotowi pomagać rodzicom tych dzieci w wypełnianiu ich obowiązku?”. Wspólna ( to nie znaczy anonimowa!) odpowiedź chrzestnych brzmi: „Jesteśmy gotowi”.

f)       Znak krzyża na czole jako wyraz przyjęcia do Kościoła

   Po raz pierwszy celebrans zwraca się do dzieci wprost po imieniu. Nie jest to wszakże pytanie, lecz oznajmienie, wypowiedziane wobec rodziców, chrzestnych i zebranych. Wyraża ono fakt radosnego przyjęcia dziecka do wspólnoty chrześcijańskiej (parafii, a tym samym diecezji i Kościoła Powszechnego, por. KL 42; KK 26). Celebrans wyraża ten radosny gest Kościoła, przygarniającego dziecko jako swego „katechumena”, tradycyjnym i pełnym treści biblijnej znakiem krzyża, który po raz pierwszy nakreślony zostanie teraz na czole dziecka, wkraczającego w życie.

   Gest ten poprzedza zwięzła formuła oznajmująca zebranym jego sens. Przedstawiciel Kościoła mówi: „N.N. (albo: Drogie dzieci), wspólnota chrześcijańska przyjmuje was z wielką radością. Ja zaś w imieniu tej wspólnoty znaczę was znakiem krzyża, a po mnie naznaczą was tym samym znakiem Chrystusa Zbawiciela wasi rodzice (i chrzestni)”.

   Celebrans kreśli w milczeniu znak krzyża na czole każdego dziecka, następnie zaprasza rodziców, by uczynili to samo. Może zaprosić także chrzestnych, jeśli uzna to za stosowne.

   Przypomnieć tu należy, że jest to jedyny obrzęd z dawnego „przyjęcia do katechumenatu”, który pozostał do dziś we wstępnych obrzędach chrztu dzieci. W pierwszych wiekach znak krzyża otwierał właściwy katechumenat. Później (VI – VII w.) znaczony był przez celebransa, rodziców chrzestnych i bliskich na czole dzieci podczas pierwszego skrutinum w środę po III niedzieli Wielkiego Postu.

g)     zaproszenie na liturgię słowa i procesja ze śpiewem

   Na zakończenie obrzędów wstępnych, wyrażających „przyjęcie” dzieci do wspólnoty kościoła, celebrans zaprasza wszystkich zebranych, a przede wszystkim rodziców, by wzięli udział w słuchaniu słowa Bożego. Rozważanie to budząc i ożywiając wiarę przede wszystkim rodziców przygotowuje do tak ważnego aktu, jakim będzie chrzest ich dzieci.

   Przejście do miejsca słuchania słowa Bożego w miarę możliwości winno przybrać formę (drugiej już!) procesji; jak zawsze powinien jej towarzyszyć śpiew wyrażający wspólnotę, radość, miłość, świąteczny nastrój. Zaproponowane wersety Psalmu 85 (Wlg 84) wyrażają zbiorowe wyznanie ufności i nadziei na ocalenie Izraela w oparciu o Boże obietnice. Odnoszą się one również do nas wszystkich, uzewnętrzniając postawę chrześcijańskiej ufności, radosnej nadziei pokładanej w bożym działaniu sakramentalnym.

   Na czas całej liturgii słowa można przenieść małe dzieci do innego odpowiedniego miejsca i pozostawić je pod odpowiednią opieką. Chodzi o to, aby nie przeszkadzały starszym w spokojnym wysłuchaniu słowa bożego oraz głębszym wniknięciu w jego treść.

2.Liturgi słowa Bożego (Sacra verbi dei celebratio)

   Ta część obrzędu jest elementem zupełnie nowym, wspólnym zresztą wszystkim akcjom liturgicznym w posoborowym kształcie.

a)     Czytania biblijne ( lectiones biblicae )

   Zaproponowany przez Ordo „skarbiec biblijny” zawiera 21 perykop, wziętych zarówno ze Starego jak i z Nowego Testamentu. W obrębie samego obrzędu podano 4 perykopy (J 3,1 –6; Mt 28,18 – 20; Mk 1,9 – 11; Mk 10,13 – 16), podkreślając chyba tym samym ich specjalną przydatność w obrębie chrztu dzieci. Natomiast pozostałych 17 perykop zamieszczono w r. VII Textu diversi.

   Polskie OCD znacznie ułatwiły duszpasterzom przygotowanie odpowiedniego zestawu czytań oraz przeprowadzenie liturgii słowa podając w specjalnym rozdziale nie tylko odsyłacze do odpowiednich miejsc Pisma św, ale publikując odnośne teksty in extenso oraz zaopatrując każde z nich w zwięzłe, a treściwe wprowadzenie. Szkoda, że nie zwrócono specjalnej uwagi duszpasterzy na 4 perykopy ewangeliczne, preferowane przez rzymskie Ordo.

   Zestaw 21 czytań biblijnych jest tylko propozycją ułatwiającą. Można oczywiście wybrać inne teksty biblijne, o ile bardziej odpowiadają konkretnym potrzebom wspólnotowym lub rodzice życzą sobie tego.

  Ilość czytań nie jest określona z góry. Mogą być dwa lub jedno ( w niedzielę trzy); pomiędzy czytaniami można też wykonywać śpiewy psalmów lub innych wersetów. Ordo proponuje 3 Psalmy responsoryjne (Ps 23; Ps 27; Ps 34;) oraz sześć wersetów przed Ewangelią (J 3,16;     J 8,12; J 14,5; Ef 4, 5 – 6; 2 Tm 1, 10b; 1 P 2,9).

b)     Homilia

   Celebrans wygłasza krótką homilię do uczestników liturgii, mając na uwadze głównie rodziców i najbliższych. Dobrze, gdy inni przy tej okazji odnowią swą świadomość chrztu, ogromu obdarowania oraz powagi płynących zeń zobowiązań. Trzy zadania stoją przed kaznodzieją:

-         wyjaśnienie przeczytanych tekstów biblijnych, by stały się dla aktualnych uczestników zrozumiałe w sensie teologicznym i biblijnym (illustrantur ea quae lecta sunt)

-         wprowadzenie zebranych w głębsze rozumienie misterium, dokonujące się podczas chrzcielnego zanurzenia – obmycia (teologicznie rzecz najważniejsza w homilii!)

-         przypomnienie poważnych obowiązków, wynikających z faktu chrztu dzieci, zwłaszcza rodziców i chrzestnych, w oparciu o autorytet Bożego słowa i sakramentalną rzeczywistość misterium oraz skuteczne zachęcenie do rzeczywistego wypełniania w przyszłości podjętych zobowiązań (punkt istotny duszpastersko)

c)     Modlitwa w ciszy i śpiew

   Celebrans zachęca wszystkich do modlitwy osobistej w zaciszu własnego serca. Winna to być prawdziwa refleksja w milczeniu, a nie tylko symboliczna chwila na oddech. Na słowo Boże odpowiadamy otwarciem się wewnętrznym, modlitwą, ciszą serca gotowego na pełnienie Bożych decyzji.

   Po odpowiednim czasie milczenia można zaśpiewać w tym miejscu dostosowaną aklamację biblijną lub inny tekst, wyrażający postawę ludu Bożego jako wspólnoty utworzonej i kształtowanej Bożym słowem. Nowe obrzędy zamieszczają dość bogaty wybór takich aklamacji, hymnów biblijnych czy starożytnych tekstów liturgicznych, podanych w piątej części rozdziału VII Textus diversi. Polskie OCD zamieszcza je w swoim ostatnim V rozdziale, zaraz po tekstach czytań i psalmów.

d)     Modlitwa powszechna z litanią

   W obrębie odpowiedzi na słowo Boże kapłańska wspólnota wybranego ludu modli się do Ojca przez Chrystusa Najwyższego Kapłana i Pośrednika. Specyficzny kształt chrzcielnej Modlitwy wiernych przejawia się w jej zakończeniu. Nie jest to jednak forma Kolekty, zanoszonej przez celebransa do Boga, lecz krótka litania wezwań, skierowanych do świętych, z prośbą o ich wstawiennictwo u Boga. Po wprowadzeniu do modlitwy i kilku wezwaniach następują inwokacje litanijne ( do Matki bożej, św. Józefa, św. Jana Chrzciciela, św. apostołów Piotra i Pawła), do których należy dodać imiona świętych patronów dzieci, które właśnie mają przyjąć chrzest, a także patronów miejscowego Kościoła,  a na koniec wezwanie: „Wszyscy święci i święte boże, módlcie się za nami”, co zamyka Modlitwę Powszechną.

   Ordo proponuje pięć różnych schematów takiej Modlitwy Powszechnej, z których pierwsza zamieszczona jest w trakcie rytu, inne zaś w drugim dziale Textus diversi. Polskie OCD podaje wszystkie wzory Modlitwy Powszechnej w obrębie rytu chrzcielnego, co wydaje się bardziej praktyczne z punktu widzenia duszpasterskiego.

e)     Modlitwa z egzorcyzmem (i przedchrzcielne namaszczenie olejem katechumenów )

   Pozostałością dawnych, licznych egzorcyzmów jest „modlitwa z egzorcyzmem”, a właściwie, to „modlitwa egzorcyzmu” (Oratio exorcismi). O ile klasyczne egzorcyzmy zwrócone były wprost do szatana, co nieraz zaskakiwało, dziwiło, a nawet gorszyło, o tyle w zaproponowanej formie egzorcyzm przybiera kształt modlitwy zwróconej do Boga, aby oddalił od nas moc szatana i wyrwał dzieci z jarzma grzechu pierworodnego. Teologicznie jaśniej wychodzi w takim ujęciu absolutna władza boga nad wszystkim, nawet nad mocą Złego. Nam zaś bardziej przystoi wchodzić w dialog z Panem niż „rozmawiać” z kusicielem, nawet wypędzając go i złorzecząc mu. Tylko Bóg nas może ustrzec skutecznie i wyrwać spod mocy szatana. Stąd modlitewna forma egzorcyzmu lepiej pełni swą funkcję w obrębie chrzcielnego rytu. Dwie formuły (ad libitum) pozwalają też bardziej dostosować treść egzorcyzmu do konkretnego środowiska. Polskie OCD podaje obydwa teksty obok siebie w trakcie obrzędu.

   W starej tradycji Kościoła egzorcyzm chrzcielny wiązał się z namaszczeniem olejem katechumenów (czyli olejem egzorcyzmu). Ordo rzymskie zachowuje ten obrzęd „przedchrzcielnego namaszczenia”, ale uwzględniając różne typy kultury oraz miejscowe trudności dozwala z ważnych racji (propter graves rationes!) opuścić obrzęd namaszczenia katechumenów i zastąpić go krótką formułą zastępczą: „Niech was broni moc Chrystusa Zbawiciela, który żyje i króluje na wieki wieków. Amen”. Na mocy decyzji Konferencji Episkopatu Polski zatwierdzonej przez Rzym, w naszym OCD „opuszcza się namaszczenie katechumenów”.

f)       Włożenie ręki

   Po egzorcyzmie ma miejsce wymowny gest biblijny nałożenia ręki na głowę każdego z kandydatów do chrztu. Gest ten ma całą gamę znaczeń. W tym wypadku formuła poprzedzająca zabarwia znaczeniowo obrzęd nałożenia ręki w sensie przyjęcia dziecka przez Kościół pod swoją opiekę oraz błagania o tę moc ochraniającą od zła, o której była mowa w formule słownej. Kościół posiada Ducha Świętego jako Moc Bożą zbawczą i wciąż ją wyprasza dla swych dzieci oraz dla całego świata. Epiklektyczny gest nałożenia ręki uzewnętrznia obrzędowo wołanie o Bożą moc, o Ducha Świętego dla tych małych dzieci, które w sposób specjalny weszły już w zasięg wpływu Kościoła.

g)     Procesja do chrzcielnicy

   Właściwa liturgia słowa już się zakończyła wcześniej, a obrzędy związane z egzorcyzmem, nawiązując do starej tradycji chrzcielnej, stanowiły jakby pomost między „dydaktyczną” częścią obrzędów i „sakramentalnym” rytem. Formę takiego „pomostu”, łącznika, czy przejścia pełni także ewentualna procesja do chrzcielnicy, oczywiście z odpowiednim śpiewem. Ma to miejsce przede wszystkim wtedy, gdy chrzcielnica znajduje się poza kościołem (specjalne baptysterium) lub jest niewidoczna dla wiernych pozostających w głównej nawie (kaplica chrzcielna kościoła).

   Jeżeli ogół wiernych widzi chrzcielnicę ze swych miejsc w kościele, wtedy do chrzcielnicy udaje się tylko celebrans, rodzice z dziećmi i chrzestni. Tej „małej procesji” może również towarzyszyć śpiew wiernych.

  W każdym z tych przypadków można (i zaleca się) śpiew odpowiedniego psalmu lub pieśni czy aklamacji. Zaproponowano w obrzędach Psalm 23.

3. Liturgia sakramentu (celebratio Baptismi)

   Dwie serie obrzędów otaczają ryt samego chrztu; jedne poprzedzając, inne następując po sakramentalnym obmyciu.

     Obrzędy poprzedzające od czasów starożytności chrześcijańskiej miały wydźwięk bezpośredniego przygotowania czy  uzewnętrznienia postawy wymaganej do chrztu (nawrócenie i wiara!) oraz nadania żywiołowi wody w konkretnym zastosowaniu właściwej wymowy typu „znaku sakramentalnego” (poświęcenie wody).

     Obrzędy następujące po chrzcielnym obmyciu mają charakter wyjaśniający; uzewnętrzniają w symbolach niewidzialną rzeczywistość samego misterium chrztu.

A.     Obrzędy poprzedzające

a)     Przypomnienie znaku wody

   Po przyjściu do chrzcielnicy lub miejsca celebracji samego chrztu celebrans kieruje uwagę uczestników na zasadniczy znak chrzcielnicy, którym z woli Boga i ustanowienia Chrystusa jest woda. Wychodząc od uchwytnego znaku materialnego celebrans „w krótkich słowach” (breviter) przypomina zebranym Boży zamysł zbawczy objawiony w Chrystusie na mocy którego właśnie woda służyć będzie za widzialny znak uświęcenia całego człowieka (duszy i ciała). Przypomnienie to ma mieć charakter zachęty do modlitwy o duchowe skutki materialnego „zanurzenia – obmycia” tych oto dzieci podczas chrztu. Dwa wzory podają obrzędy jako ewentualną możliwość takiego wprowadzenia – zachęty, co zresztą w niczym nie krępuje twórczej inicjatywy celebransa. Oto propozycje z Ordo: „Módlmy się, aby Bóg wszechmogący obdarzył te dzieci nowym życiem z wody i Ducha Świętego”; albo: „Wiecie, że Bóg obdarzył wierzących swoim życiem przez święty znak wody. Skierujmy więc do Niego nasze myśli i módlmy się jednym sercem, aby zechciał ze źródła chrzcielnego wylać swoją łaskę na tych wybranych”.

b)     Poświęcenie wody albo modlitwa dziękczynna nad wodą (Benedictio et invocatio Dei super aquam)

   Zgodnie ze starym zwyczajem Kościoła, wywodzącym się gdzieś od II – III wieku (Tertulian), przed chrztem święci się wodę służącą do sakramentalnego „zanurzenia – obmycia”. Jest to raczej „wzywanie” czy „przyzywanie Boga nad wodą” (invocatio Dei super aquam), by nadał jej moc sprawiania tak niesłychanych skutków duchowych.

   Najbogatszy obrzęd „poświęcenia wody chrzcielnej” ma miejsce w ramach obrzędów Wigilii Paschalnej i tą wodą należy chrzcić przez cały okres Paschy, aż do Zesłania Ducha Świętego czyli Pięćdziesiątnicy Paschalnej.

   Poza okresem wielkanocnym każdorazowo „święci się” wodę chrzcielną w obrębie samego rytu sakramentalnego. Nowe obrzędy proponują do wyboru aż trzy formuły. Pierwsza wzięta jest z Wigilii Paschalnej i może być stosowana poza okresem paschalnym. Rzymskie Ordo zamieszcza w obrębie samego rytu chrzcielnego tylko pierwszą formułę. Polskie OCD konsekwentnie zamieszczają wszystkie trzy.

c)     Wyrzeczenie się zła (abrenuntiatio)

   W klasycznym obrzędzie inicjacji chrześcijańskiej z III i IV wieku, wyrzeczenie się szatana i wszelkich jego spraw należało do obrzędów bezpośrednich związanych z obmyciem chrzcielnym.

   W nowych obrzędach chrztu dzieci, zgodnie z postulatem autentyzmu, nie można wymagać od dzieci – niemowląt, by manifestowały swe odwrócenie się od zła oraz jego źródła. Natomiast można publicznie wyrazić odnowienie takiej postawy u osób dorosłych, związanych z dziećmi i za nie odpowiedzialnych. Idzie głównie o rodziców i chrzestnych.

   Najpierw ma więc miejsce zachęta do „anamnezy” własnego chrztu u rodziców i chrzestnych. Ma to być „anamneza” działająca skutecznie, „uobecniająca” ich własny chrzest w decyzji odnowienia przyrzeczeń chrzcielnych jako aktualnej postawy wewnętrznej. Jest to nieodzowne w obliczu wciąż przypominanych i tak poważnych zobowiązań. Mają oni doprowadzić do wiary dojrzałej swe dzieci i strzec w nich daru Bożego życia.

   „Wyrzeczenie” to jest „negatywna” strona procesu nawrócenia. Drugim biegunem tego zwrotu dogłębnie poruszającego całą istotę człowieka wraz z jej korzeniami , jest przylgnięcie do Chrystusa i powierzenie mu całego swojego losu.

   Wprowadzenie, które celebrans kieruje do rodziców i chrzestnych, zawiera wzmiankę o całym procesie „nawrócenia – wiary” i do obydwu faz chrzcielnej decyzji się odwołuje:

   „Drodzy rodzice i chrzestni, przyniesione przez was dzieci otrzymają z miłości Bożej przez sakrament chrztu nowe życie z wody i z Ducha Świętego. Starajcie się je w wierze wychowywać tak, aby zachować w nich to boże życie od skażenia grzechem i umożliwić jego ustawiczny rozwój. Jeśli więc, kierując się wiarą, jesteście gotowi podjąć się tego zadania, to wspominając swój własny chrzest (Baptismi vestri memores) wyrzeknijcie się grzechu i wyznajcie wiarę w Jezusa Chrystusa. Jest to wiara Kościoła, w której wasze dzieci otrzymują chrzest”.

   Przygotowanie to winno nadać poważny i odpowiedzialny charakter odnawianym przyrzeczeniom; tu bowiem zawsze grozi niebezpieczeństwo taniego, rytualnego deklamowania czegoś niezrozumiałego, „potrzebnego” obrzędowo, ale traktowanego z przymrużeniem oka i z pewnym zażenowaniem. A przecież odnowienie to ma być powrotem do prawdy własnego chrztu, ponownym zwrotem do pierwszej miłości i świeżości życia chrześcijańskiego, radykalnego odwrócenia od zła. Wprowadzenie to i zachętę należałoby mówić powoli, dobitnie i z wielką powagą. Wtedy dialog „wyrzeczenia się zła” nabierze właściwego sobie (admonet) ciężaru gatunkowego.

   Trzy pytania celebransa kreślą przed uczestnikami prawdę o grzechu, który jest niewolą, wieloma sposobami „opanowuje” człowieka powoli niby mackami wykorzystując nadarzające się okazje, a całym tym mechanizmem porusza wielka inteligencja i „główny sprawca grzechu”, szatan. Aklamacja wypowiadana trzykrotnie przez rodziców i chrzestnych publicznie jest zobowiązującym odnowieniem odpowiedzialnej postawy wewnętrznej : „Wyrzekamy się!”

   Pytania celebransa zwięźle prowadzą od „owocu”, poprzez „gałęzie i konary” aż do „korzeni” i źródeł zła:

-         Czy wyrzekacie się grzechu, aby żyć w wolności dzieci Bożych?

-         Czy wyrzekacie się wszystkiego, co prowadzi do zła, aby was grzech nie opanował?

-         Czy wyrzekacie się szatana, który jest głównym sprawcą grzechu?

d)     Wyznanie wiary (professio fidei)

   Cały Kościół reprezentują w czasie obrzędów chrzcielnych wszyscy zebrani. Na nich też, choć w różnym stopniu, spoczywa odpowiedzialność za rozwój wiary w nowoochrzczonych. Celebrans każe wyznać publicznie „wiarę Kościoła” rodzicom i chrzestnym i od nich przyjmuje ów uroczysty akt odnawianej professio fidei. W trzech pytaniach celebransa: „Czy wierzycie w... zawiera się właściwie cały Skład Apostolski, podzielony „trynitarnie”. Odpowiedź rodziców i chrzestnych po każdym pytaniu o wiarę brzmi niby echo pierwszych soborów powszechnych: „Wierzymy!”. W wyznawaniu tym rodzice i chrzestni nie są osamotnieni. Do nich dołączają wszyscy zebrani. Po wyznaniu wiary celebrans mówi: „Taka jest nasza wiara. Taka jest wiara Kościoła, której wyznawanie jest naszą chlubą, w Chrystusie Jezusie Panu naszym. Amen.”

e)     Chrzest (Baptismus)

   Po obrzędach przygotowawczych celebrans zaprasza pierwszą rodzinę, by podeszła do chrzcielnicy. Pyta jeszcze raz o imię dziecka i przypominając powagę chwili oraz zobowiązań, pyta: Czy chcecie, aby N. otrzymał chrzest w wierze Kościoła, którą przed chwilą wspólnie wyznaliśmy?”  Gdy rodzice i chrzestni odpowiedzą: „Chcemy”, celebrans jako przedstawiciel Kościoła, dokonuje samego sakramentalnego aktu chrztu.

   Możliwa jest podwójna forma udzielania chrztu: przez zanurzenie albo przez polanie. W drugim przypadku  dziecko do chrztu powinna trzymać matka albo ojciec. Można zachować zwyczaj powierzania tej funkcji chrzestnym.

   Przy samym chrzcie celebrans trzykrotnie polewa głowę dziecka i wymawia równocześnie słowa: „N. , ja ciebie chrzczę w imię Ojca i Syna i Ducha Świętego”.

   Po chrzcie każdego dziecka wszyscy zebrani śpiewają lub powtarzają jakąś krótką aklamację. Polskie OCD zamieszcza w tym miejscu jeden tylko tekst: „Chwała Ojcu i Synowi i Duchowi Świętemu”.

   Aklamacja taka jest nowością w obrzędach chrzcielnych. Drugą nowością jest powrót do możliwości udzielenia chrztu dzieciom przez zanurzenie. Trzecią zaś możliwość koncelebrowania chrztu przez wielu kapłanów lub diakonów.

B.    Obrzędy Wyjaśniające

a)     Namaszczenie Krzyżmem świętym (Unctio sacri chrismatis)

   W serii trzech obrzędów „wyjaśniających”, pierwsze miejsce zajmuje tradycyjne „namaszczenie Krzyżmem”. Dokonuje tego obrzędu chrzczący namaszczając w milczeniu szczyt głowy dziecka. Symbolika „wyjaśniających” obrzędów mówi o tym, co się dokonało poprzez chrzcielne obmycie. „Krzyżmo zbawienia” przypomina, że neofita złączony został z Chrystusem (= Mesjaszem), pełniącym na ziemi potrójną funkcję mesjańską: Proroka, Kapłana i Króla, a także włączony został w mesjańską wspólnotę kościoła, której Głową jest Chrystus Pan. Dla zrozumienia symboliki konieczny jest tekst przygotowujący świadomość wiernych: „Bóg wszechmogący, Ojciec Pana naszego Jezusa Chrystusa, który was uwolnił od grzechu i odrodził z wody i Ducha Świętego, On sam namaszcza was Krzyżmem zbawienia, abyście włączeni w lud boży, wytrwali w jedności z Chrystusem Kapłanem, Prorokiem i Królem na życie wieczne. Wszyscy: Amen”.

b)     Włożenie białej szty (Imositio vestis candidae)

   Zachowany obrzęd „białej szaty” jest drugim symbolem „wyjaśniającym” chrzcielne misterium w sposób uchwytny. Poprzedzający tę czynność tekst przypomina następne aspekty tego, co się dokonało w chrzcie: „N.N., staliście się nowym stworzeniem i przyoblekliście się w Chrystusa, dlatego otrzymujecie białą szatę. Niech wasi bliscy słowem i przykładem pomagają wam zachować godność dzieci Bożych nieskalaną aż po życie wieczne. Wszyscy: Amen”.

   Jedyni biały kolor jest tu dopuszczalny. Jako pamiątka chrztu powinna pozostać ta symboliczna biała szata w rodzinie, stanowiąc okazję do cennej „anamnezy” chrztu jako „przyobleczenia się” w Chrystusa.

c)     Wręczenie zapalonej świecy (Traditio cerei accensi)

   Trzecim symbolem „wyjaśniającym” teologię chrztu w bardzo przystępnym języku materialnych znaków jest zapalenie świecy każdego dziecka od płonącego paschału. Celebrans bierze świecę paschału i mówi: „Przyjmijcie światło Chrystusa”. Po jego słowach podchodzą przedstawiciele każdej rodziny, by zapalić od paschału świecę swego dziecka. Gdy to uczynią, celebrans wyjaśnia głębszy sens tego obrzędu w słowach: „Podtrzymywanie tego światła powierza się wam rodzice i chrzestni, aby wasze dzieci, oświecone przez Chrystusa, postępowały zawsze jak dzieci światłości, a trwając w wierze, mogły wyjść na spotkanie przychodzącego Pana razem z wszystkimi świętymi w niebie”.

d)     „Effeta”! (Ephephetha)

W polskim OCD opuszczono ten starożytny obrzęd ze skrutinium in apertione aurium

wywodzący się z Ewangelii (por. Mk 7, 31 – 37).

4. Zakończenie obrzędu (Conclusio ritus)

a)     Procesja do ołtarza (processio ad altare)

   Procesja kieruje się ku ołtarzowi, gdzie w końcowych obrzędach podkreślona zostanie zasadnicza jedność całego procesu chrześcijańskiego wtajemniczenia. Sama procesja uprzytamnia fakt, że inicjacja chrześcijańska jest drogą. Chrzest ją zapoczątkował i domaga się kontynuacji, dalszego rozwoju. Następne etapy wtajemniczenia to bierzmowanie i Eucharystia.

   Podczas procesji winno się śpiewać jakąś pieśń chrzcielną, utrwalającą w świadomości oraz przeżyciu uczestników prawdę, że oto stało się coś wielkiego w naszej wspólnocie parafialnej, ale się nie skończyło.

b)     Modlitwa Pańska (Recitatio orationis dominicae)

   Perspektywę dalszej drogi sakramentalnego wtajemniczenia ukazuje celebrans w przemówieniu wygłaszanym do rodziców, chrzestnych i wszystkich zebranych.  Stojąc przed ołtarzem, do którego zmierzała procesja, mówi: „Najmilsi, te dzieci odrodzone przez chrzest święty, nazywają się dziećmi Bożymi i są nimi rzeczywiście. W sakramencie bierzmowania otrzymają pełnię Ducha Świętego, a przystępując do ołtarza Pańskiego, staną się uczestnikami Jego Uczty Ofiarnej i razem ze zgromadzonym Kościołem będą Boga nazywać Ojcem. Módlmy się zatem w ich imieniu i w duchu przybranych dzieci, którego otrzymaliśmy wszyscy, tak jak nas nauczył Pan Jezus”.

c)     Błogosławieństwo (benedictio)

   Ostatnim elementem ściśle obrzędowym jest uroczyste, rozbudowane błogosławieństwo. Skierowane ono jest do rodziców, najbliższych oraz wszystkich uczestników liturgii. Błogosławieństwo przybiera formę „potrójną”, obejmującą trzy grupy ludzi zebranych w świątyni. Najpierw dotyczy matek trzymających na ręku dzieci; później ojców; wreszcie wszystkich zebranych.

   Z czterech formuł uroczystego błogosławieństwa trzy są rozbudowane w trójczłonowe i bardzo treściwe zwroty, zamknięte w potrójnym „Amen”.

   Całość kończy się zwrotem rozesłania: „Idźcie w pokoju Chrystusa”.

d)     Magnificat – śpiew paschalnej radości i dziękczynienia

   W normalnych warunkach wszyscy zebrani śpiewają końcową pieśń wyrażającą paschalną radość i dziękczynienie za tak wielkie dary oraz łaski, jakich udzielił Bóg Kościołowi podczas chrztu tych dzieci.

   Zarówno rzymskie Ordo, jak i polski OCD dodają: „albo pieśń Najświętszej Maryi Panny: Wielbi dusza moja, Pana”.

e)     Zaniesienie dzieci przed ołtarz Najśw. Maryi Panny

   Nowe obrzędy w rzymskiej i polskiej wersji zachowały cenną tradycję zanoszenia dzieci przed ołtarz Matki Bożej. „Tam, gdzie jest taki zwyczaj..., wypada go utrzymać”. W świetle pogłębionej nauki Kościoła (sobór) o miejscu i roli Maryi w ekonomii zbawienia (por. np. KL 103; KK 52 – 69) oraz wobec sprecyzowania Jej tytułu „Matka Kościoła”, gest taki wydaje się bardzo uzasadniony i teologicznie nie tylko poprawny, ale bardzo głęboki. Wskazuje też na Kościół jako Rodzinę Bożą, w której z Jego woli i wyboru Maryja pełni rolę Matki.

 

 

 

 

Katecheza 5: Rachunek sumienia z przykazań Bożych od IV - X

 

Czwarte przykazanie Boże

( Wj 20,12; Łk 2,51; Mk 7,8-13; Ef 6,1-3; KKK 2197- 2257 )

 

a.      Myśli przewodnie:

            Czwarte przykazanie Boże ukazuje porządek miłości. Bóg chce, abyśmy po Nim czcili naszych rodziców, którym zawdzięczamy życie i którzy przekazali nam wiedzę o Bogu. Wzywa nas, byśmy czcili i szanowali tych wszystkich, którym Bóg – dla naszego dobra – udzielił swej władzy. Przykazanie to w sposób pozytywny określa obowiązki, jakie trzeba wypełnić. Wprowadza do następnych przykazań, które dotyczą szczególnego poszanowania życia, małżeństwa, dóbr ziemskich i słowa. Przykazanie to ujęte w szerszej perspektywie mówi również o tych, z którymi łączą nas więzy pokrewieństwa, o przełożonych i ustawia właściwą relację między podwładnymi a tymi, co mają władzę. Poszanowanie tego przykazania zapewnia wraz z owocami duchowymi, doczesne owoce pokoju i pomyślności ( por. KKK 2197-2200 ).

b.      Grzechy przeciw czwartemu przykazaniu Bożemu:

-         odrzucanie nauki Bożej o małżeństwie i rodzinie, uważanie małżeństwa za rzecz prywatną i nie 

przyjmowanie zasad etyki małżeńskiej,    

-         burzenie wspólnoty rodzinnej i nie podejmowanie obowiązków płynących z miłości i sprawiedliwości,

-         pogarda lub wyrządzanie krzywdy osobom starszym, chorym lub upośledzonym w rodzinie,

-         krzywdzenie pracowników, nie dotrzymywanie umów i brak życzliwości,

-          wprowadzanie zamieszania i poróżnienie członków rodziny lub burzenie wspólnoty w pracy,

-         brak czci okazywanej rodzicom i niewdzięczność wobec nich za dar życia i ciągłej miłości,

-         brak posłuszeństwa i uległości w tym, co służy dobru dziecka i rodziny,

-         nieposłuszeństwo wobec wychowawców i prawowitych opiekunów,

-         gardzenie dobrymi radami rodziców ( również po opuszczeniu domu ) i nie przyjmowanie uzasadnionych upomnień,

-         odmawianie pomocy rodzicom starym, chorym lub osobom potrzebującym pozostającym w pokrewieństwie,

-         brak dbałości o to, by chorzy członkowie rodziny mogli korzystać z sakramentów św. i opieki religijnej,

-         brak szacunku wobec rodzeństwa, gardzenie nim lub wykorzystywanie dla dogadzania sobie,

-         gorszenie członków rodziny i namawianie do porzucenia wiary lub życia wbrew przykazaniom Bożym,

-         brak dbałości ze strony rodziców o prawidłowy rozwój fizyczny swoich dzieci,

-         brak dbałości rodziców o odpowiednie wykształcenie i przygotowanie ich do odpowiedzialności za drugich,

-         zaniedbywanie wychowania religijnego przez lekceważenie nauki religii i praktyk religijnych,

-         zaniedbywanie wychowania moralnego przez obojętność wobec przykazań Bożych i brak właściwych pouczeń,

-         wprowadzanie atmosfery nienawiści i pogardy przez kłótnie, zniewagi i brak sprawiedliwości,

-         nienawiść i pogarda wobec rodziców niegodnych, a także brak pomocy tym członkom rodziny, którzy pobłądzili albo przeżywają kryzysy,

-         brak życzliwości na co dzień i chodzenie w gniewie, ubliżanie domownikom lub wychowawcom,

-         brak pomocy ze strony rodziców w odkrywaniu powołania życiowego dziecka lub przeszkadzanie w pójściu za głosem powołania,

-         wykorzystywanie swojej władzy do znęcania się fizycznego lub psychicznego nad drugą osobą,

-         nakazywanie swoim podwładnym takiego działania, które jest niezgodne z prawem Bożym,

-         brak współpracy dla dobra rodziny lub jakiejś wspólnoty, w której się żyje lub pracuje,

-         brak miłości wobec Kościoła lub Ojczyzny, nie podejmowanie obowiązków płynących z przynależności do nich,

-         posłuszeństwo takim prawom cywilnym, które są sprzeczne z prawem naturalnym i objawionym,

-         brak miłości wobec rodziców, krewnych i zmarłych dobroczyńców przez zaniedbywanie modlitwy za nich i troski o ich mogiły,

-         zaniedbywanie własnego rozwoju i twierdzenie, że moje życie jest „ moją prywatną sprawą”,

-         okłamywanie rodziców lub przełożonych, okradanie ich lub dogadzanie sobie kosztem drugich osób, robienie z nich własnych niewolników.

 

c.      Moje postanowienia:

           Dołożę starań, by dobrze poznać swoje życiowe powołanie. Będę „ poddany” swoim rodzicom, „wzrastać w łasce u Boga i u ludzi”. Włączę się w życie wspólnotowe w rodzinie i w parafii, a w klasie i w szkole będę świadomie budował cywilizację miłości.

 

Piąte przykazanie Boże

( Wj 20,13; Mt 5,21-22; KKK 2258-2330 )

 

a.      Myśli przewodnie:

              „ Życie ludzkie jest święte, ponieważ od samego początku domaga się stwórczego działania Boga i pozostaje na zawsze w specjalnym odniesieniu do Stwórcy, jedynego swego celu. Sam Bóg jest panem życia, od jego początku aż do końca. Nikt w żadnym przypadku nie może sobie rościć prawa do bezpośredniego niszczenia niewinnej istoty ludzkiej” ( KKK 2258 ). „ Zamierzone zabójstwo niewinnego człowieka pozostaje w poważnej sprzeczności z godnością osoby ludzkiej, ze „ złotą zasadą” i ze świętością Stwórcy. Prawo, które tego zakazuje jest prawem powszechnie obowiązującym: obowiązuje wszystkich i każdego, zawsze i wszędzie”         ( KKK 2261 ).

 

b.       Grzechy przeciw piątemu przykazaniu:

-         używanie większej siły niż potrzeba do obrony własnego życia,

-         zmierzanie do zabójstwa w myślach lub uczynkach,

-         uchylanie się od obrony życia drugiej osoby, dobra rodziny lub państwa,

-         stosowanie kar jedynie po to, by niszczyć napastnika, a nie stwarzać winowajcy możliwości do poprawy,

-         stosowanie środków krwawych w obronie życia i do ochrony porządku publicznego, gdy możliwe są i dostępne środki bezkrwawe,

-         bezpośrednie i zamierzone zabójstwo ( szczególnie ciężkimi grzechami są: dzieciobójstwo, bratobójstwo, zabójstwo rodziców i zabójstwo współmałżonka – z powodu naruszenia więzi naturalnych ),

-         zabójstwo pośrednie ( np. narażanie kogoś bez ważnego  powodu na śmiertelne ryzyko lub odmówienie pomocy osobie będącej w niebezpieczeństwie ),

-         brak szacunku do poczętego życia, gardzenie nim lub zabicie przed narodzeniem ( przerwanie ciąży ),

-         bezpośrednie przerwanie ciąży, tzn. zamierzone jako cel lub jako środek, jest głęboko sprzeczne z prawem moralnym,

-         formalne współdziałanie w przerwaniu ciąży ( KKK 2272 ),

-         nie podejmowanie obrony i leczenia ludzkiego embrionu, gdy są takie możliwości,

-         badania prenatalne są niemoralne, gdy w swym założeniu  mają prowadzić do przerwania ciąży,

-         wytwarzanie embrionów ludzkich po to, aby były używane jako materiał biologiczny,

-         manipulacje prowadzące do interwencji w dziedzictwo chromosomowe lub genetyczne,

-         popieranie słowami lub wewnętrznie ( w myślach ) praktyk zmierzających do zabijania nienarodzonych lub do manipulowania ludzkim życiem,

-         popieranie takich ludzi lub instytucji, które programowo głoszą nauki niezgodne z prawem do życia od chwili poczęcia aż do naturalnej śmierci,

-         gardzenie chorymi, kalekami lub starymi, odmawianie im należytych warunków do życia lub skazywanie ich na marną wegetację,

-         eutanazja bezpośrednia, niezależnie od motywów i środków, polegająca na położeniu kresu życia osób upośledzonych, chorych lub umierających ( por. KKK 2276-2279 ),

-         przerywanie lub zaniechanie zwykłych zabiegów należących się osobie chorej, opuszczenie jej w jej bólach i cierpieniach,

-         samobójstwo, czyli odebranie sobie życia, podejmowanie prób lub trwanie w zamiarach samobójczych,

-         zgorszenie, czyli słowa, postawa lub uczynki, które prowadzą innych do zła lub zniechęcają do czynienia dobra,

-         pobudzanie drugich do czynienia zła przez wydawanie przepisów i poleceń zachęcających do złego postępowania,

-         prowokowanie do zła powodowane przez różne instytucje, modę lub urabianie opinii publicznej,

-         wykorzystywanie władzy do tego, by prowokować lub narzucać zło, a przez to być przyczyną niszczenia zdrowia i życia,

-         zaniedbywanie przez mających władzę dbałości o należne pożywienie, ubranie, mieszkanie, świadczenia zdrowotne, elementarne wykształcenie, zatrudnienie, pomoc społeczną,

-         popieranie kultu ciała i popędów cielesnych, a gardzenie wartościami duchowymi i wrażliwością sumienia,

-         nadużywanie pożywienia, alkoholu, tytoniu, leków,

-         używanie narkotyków, nielegalna produkcja, przemyt i namawianie do ich używania,

-         prowadzenie pojazdów po spożyciu alkoholu lub jazda wbrew przepisom i stwarzanie sytuacji niebezpiecznych dla życia własnego lub drugich,

-         prowadzenie doświadczeń na istocie ludzkiej, jeżeli narusza się jej życie lub narusza się integralność fizyczną i psychiczną,

-         bezpośrednie powodowanie trwałego kalectwa lub śmierci jednej osoby ludzkiej, choćby miało to przedłużyć życie innych osób,

-         uprowadzanie i branie zakładników, a przez to wywieranie presji na ofiary lub narażanie ich życia,

-         terroryzm, który grozi, rani i zabija wszystkich bez różnicy jest sprzeczny ze sprawiedliwością i miłością,

-         stosowanie tortur, polegające na przemocy fizycznej lub moralnej w celu uzyskania zeznań, ukarania winnych, zastraszenia przeciwnika, zaspokojenia nienawiści,

-         bezpośrednio zamierzone amputacje, okaleczenie ciała lub sterylizacja osób niewinnych lub znęcanie się nad własnym ciałem i pogardzanie nim,

-         załatwianie porachunków osobistych lub rodzinnych przez bijatykę, groźby i szantaże, a porzucenie drogi dialogu i pokoju,

-         brak towarzyszenia osobom umierającym lub zaniechanie troski o to, by mogli przyjmować sakramenty

-         profanowanie ciał zmarłych ludzi lub miejsc ich pogrzebania,

-         gniew, czyli pragnienie odwetu, pragnienie zabójstwa lub ciężkiego zranienia, gniew wykluczający bliźniego z okazywania mu miłości i oznak szacunku powszechnie przyjętych,

-         nienawiść zamierzona, czyli dobrowolne pragnienie zła bliźniego lub życzenie bliźniemu poważnej szkody,

-         zasiewanie niepokoju i namawianie do nienawiści, zaniechanie życzliwości i miłosierdzia,

-         unikanie obowiązków koniecznej obrony narodowej lub dopuszczenie się zdrady i narażanie życia i wolności drugich,

-         trwanie w zazdrości, podejrzliwości i pysze, a przez to przyczynianie się do wzrostu napięć i niepokojów,

-         karmienie swej wyobraźni filmami i treściami barbarzyńskimi i wrogimi życiu,

-         namawianie do załatwiania porachunków na drodze bójek, nienawiści i zemsty,

-         planowe wywoływanie zamieszania i doprowadzenie do „ nerwowych sytuacji”, by w ten sposób dokuczyć drugim i wyprowadzić ich z równowagi,

-         przesadne troszczenie się o własne potrzeby i życie, wykorzystując równocześnie drugich i narzucając im ograniczenia,

-         brak odpowiedniej troski o swoje ciało i jego potrzeby (np. potrzebny sen, regularny tryb życia, odpowiednie pożywienie, leczenie się, stosowne do pory roku ubieranie się, uprawianie odpowiednich dyscyplin sportowych, odpoczynek, itp.)

-         narażanie swojego życia lub zdrowia (np. kąpiel w nieodpowiednim miejscu, nieodpowiednia zabawa petardami, niewypałami, brawurowa jazda motocyklem, samochodem, itp.)

-         zaniedbanie leczenia, lekceważenie wskazań lekarskich, zaniechanie koniecznej diety.

c.      Moje postanowienia:

            Będę bronił i szanował życie ludzkie od chwili poczęcia aż do naturalnej śmierci. Wykorzystam osobiste życie tak, by bez nałogów i  pozostając wierny powołaniu, być w świecie znakiem pokoju i braterskiej miłości.

 

Szóste przykazanie Boże

( Wj 20,14; Mt 5,27-28; KKK 2331-2400 )

a.      Myśli przewodnie:

           Bóg, który jest miłością, wpisuje w człowieczeństwo mężczyzny i kobiety powołanie, a więc zdolność do miłości oraz odpowiedzialność za nie ( por. KKK 2331). Płciowość ludzka wywiera wielki wpływ na wszystkie sfery osoby ludzkiej: dotyka ona uczuciowości, zdolności do miłości oraz prokreacji i umiejętności nawiązywania więzów wspólnoty z drugim człowiekiem. Płciowość, w której wyraża się przynależność człowieka do świata cielesnego i biologicznego, staje się osobowa i prawdziwie ludzka, gdy zostaje włączona w relację osoby do osoby, we wzajemnym dar mężczyzny i kobiety, który jest całkowity i nieograniczony w czasie. Czystość seksualna oznacza właśnie osiągniętą integrację płciowości w osobie i w konsekwencji wewnętrzną jedność człowieka w jego bycie cielesnym i duchowym. Czystość jest też podstawową zdolnością do tworzenia wspólnoty z drugą osobą i bycia dla niej darem ( por. KKK 2331-2337 ). Czystość prowadzi tego, kto ją praktykuje do stawania się wobec bliźniego świadkiem wierności i czułości Boga ( por. KKK 2346 ).

b.      Grzechy przeciw szóstemu przykazaniu:

-         rozwiązłość, czyli nie uporządkowane pożądania lub nieumiarkowane korzystanie z przyjemności cielesnych,

-         masturbacja, czyli dobrowolne pobudzanie narządów płciowych w celu uzyskania przyjemności cielesnej,

-         nierząd, czyli zjednoczenie cielesne między wolnym mężczyzną i wolną kobietą poza małżeństwem,

-         pornografia polega na wyrwaniu aktów płciowych, rzeczywistych lub symulowanych, z intymności partnerów, aby w sposób zamierzony pokazywać je innym,

-         wytwarzanie i rozpowszechnianie materiałów pornograficznych, traktowanie ludzkiej płciowości jako przedmiotu prymitywnej przyjemności i zarobku,

-         prostytucja, czyli sprzedawanie siebie dla zaspokojenia cudzej przyjemności cielesnej lub namawianie do takich czynów,

-         organizowanie domów publicznych i zarobkowanie na cudzych słabościach,

-         organizowanie widowisk i zabaw powiązanych z obnażaniem się i wyżywaniem seksualnym, a także branie udziału w takich widowiskach,

-         homoseksualizm, czyli praktyki seksualne z osobami tej samej płci,

-         traktowanie współżycia w małżeństwie jako zaspokojenia popędu, a nie prawdziwego znaku miłości,

-         nie dotrzymywanie wierności w małżeństwie i dopuszczanie się flirtów, pieszczot lub współżycia z obcym partnerem,

-         kierowanie się egoizmem w planowaniu poczęcia dziecka i ograniczanie ilości dzieci z przyczyn egoistycznych,

-         stosowanie w małżeństwie środków antykoncepcyjnych ( także stosunków przerywanych ) i fałszowanie przez to wewnętrznej prawdy miłości małżeńskiej,

-         poddawanie się sztucznej inseminacji lub godzenie się na macierzyństwo zastępcze,

-         traktowanie dziecka jako przedmiotu własności zdobywanie go poza naturalnym współżyciem,

-         rozwód, zmierzanie do rozwodu, a nawet zawarcie ślubu cywilnego po uzyskaniu rozwodu,

-         poligamia, czyli posiadanie wielu kobiet, z którymi dzieli się życie małżeńskie,

-         kazirodztwo, czyli intymne relacje między krewnymi lub powinowatymi, z którymi zakazane jest małżeństwo,

-         nadużycia seksualne popełnione przez dorosłych na dzieciach i młodzieży ( pedofilia ),

-         wolny związek, gdy mężczyzna i kobieta odmawiają zawarcia ślubu, a żyją jak małżonkowie,

-         konkubinat, czyli prowadzenie życia intymnego z inną osobą, mimo istniejącego małżeństwa,

-         „ życie na próbę” i podejmowanie stosunków płciowych w okresie „ chodzenia ze sobą” lub w narzeczeństwie,

-         prowokowanie drugiej osoby i namawianie do zaspokojenia popędu poza małżeństwem,

-         popieranie fałszywej nauki o miłości i seksie, uleganie jej lub rozpowszechnianie,

-         wykorzystywanie drugiej osoby w myślach i marzeniach dla dogodzenia swoim zachciankom,

-         pocałunki zmysłowe i pieszczoty praktykowane w czasie „ chodzenia ze sobą” i w narzeczeństwie,

-         wulgarne żarty i rozmowy dotyczące spraw seksualnych i przekazywania życia,

-         traktowanie zwierzęcia jako partnera do zaspokojenia popędu płciowego ( zoofilia ),

-         stawianie przyjaźni ze zwierzęciem ponad wartością osoby ludzkiej.

 

c.      Moje postanowienia:

            Całkowicie zaufam Bogu, gdyż tylko On naprawdę wie, jaką mam podążać drogą. On, który nas do końca umiłował, daje przykazania, byśmy unikali złych wyborów. Powołanie do czystości będzie dla mnie wezwaniem do integralności osoby ludzkiej, którą osiąga się przez przyjęcie Bożego porządku i panowanie nad sobą. Będę szukał pomocy w codziennej modlitwie, przyjmowaniu sakramentu pokuty i Eucharystii.

 

Siódme przykazanie Boże

( Wj 20,15; Pwt 5,19; Mt 19,18; KKK 2401-2463 )

  Myśli przewodnie:

           Przykazanie to zakazuje zabierania i zatrzymywania niesłusznie dobra bliźniego i wyrządzania bliźniemu jakiejkolwiek krzywdy. Nakazuje zaś sprawiedliwość i miłość w zarządzaniu dobrami materialnymi i owocami ludzkiej pracy. Przykazanie siódme może zrozumieć dopiero ten, kto docenia wartości duchowe i w pełni rozumie przykazanie miłości. Chrystus uczy bowiem, że nie wystarczy tylko „nie kraść”, ale trzeba być nade wszystko miłosierny ( por. Mt 5,7 ). W nauce biblijnej o dobrach materialnych na pierwsze miejsce wysuwa się godność osoby ludzkiej i konieczność praktykowania cnoty umiarkowania, sprawiedliwości oraz solidarności.

   Grzechy przeciw siódmemu przykazaniu:

-         kradzież, czyli przywłaszczenie dobra drugiego człowieka wbrew racjonalnej woli właściciela,

-         umyślne zatrzymywanie rzeczy pożyczonych,

-         umyślne zatrzymywanie rzeczy znalezionych,

-         oszustwa w handlu ( por. Pwt 25,13-16 ),

-         wypłacanie niesprawiedliwych wynagrodzeń lub opóźnianie zapłaty,

-         podwyższanie cen wykorzystujące niewiedzę lub potrzebę drugiego człowieka,

-         spekulacja, czyli sztuczne podwyższanie cen towarów w celu osiągnięcia korzyści ze szkodą dla drugiego człowieka,

-         korupcja, przez którą wpływa się na zmianę postępowania tych, którzy powinni podejmować decyzję zgodnie z prawem,

-         przywłaszczenie i korzystanie w celach prywatnych z własności przedsiębiorstwa,

-         przestępstwa podatkowe,

-         fałszowanie czeków i rachunków,

-         nadmierne wydatki lub naciąganie innych na takie wydatki,

-         marnotrawstwo lub niszczenie rzeczy, które mogłyby jeszcze służyć potrzebującym,

-         nie wyrównywanie krzywd osobom prywatnym lub własności publicznej,

-         nie dotrzymywanie umów i obietnic ( umów handlowych o kupnie lub sprzedaży, umowy o wynajem lub o pracę ),

-         nie spłacanie długów i nie wypełnianie podjętych dobrowolnie zobowiązań,

-         nieuczciwe zakłady bądź oszukiwanie w grach,

-         gry hazardowe ( bądź zakłady ) prowadzące do zniewolenia umysłu i serca lub powodujące niszczenie własnych dóbr oraz dóbr drugich osób,

-         podejmowanie takich czynów lub przedsięwzięć, które prowadzić mają do zniewolenia ludzi, do poniżania ich godności osobistej, do kupowania ich poparcia dla swych poglądów,

-         korzystanie z bogactw naturalnych, roślinnych i zwierzęcych bez poszanowania wymagań moralnych,

-         niepotrzebne zadawanie cierpień zwierzętom lub ich bezmyślne zabijanie,

-         wydawanie pieniędzy na zwierzęta, które w pierwszej kolejności mogłyby ulżyć ludzkiej biedzie,

-         obdarzanie zwierząt tak wielkimi uczuciami, jakimi winno darzyć się człowieka,

-         popieranie takiego prawa świeckiego i takich poglądów, które zmierzają do naruszenia wolności ludzkiej i ludzkiej własności,

-         odmawianie Kościołowi prawa wydawania osądu moralnego w kwestiach gospodarczych i społecznych,

-         zaniedbywanie obowiązku pracy, oddawanie się lenistwu i okradanie drugich z ich owoców pracy,

-         brakoróbstwo, byle tylko mieć zapłatę, nie licząc się z dobrem zakładu i nie kierując się miłością bliźniego,

-         stawianie na pierwszym miejscu zysków, a lekceważenie godności osoby ludzkiej lub zaniedbywanie życia religijnego czy obowiązków wobec rodziny,

-         dyskryminowanie ludzi w dostępie do pracy i zapłaty ( mężczyźni, kobiety, zdrowi, niepełnosprawni, tubylcy, emigranci ),

-         podejmowanie strajków połączonych z przemocą lub wyznaczanie im celów bezpośrednio nie związanych z warunkami pracy lub sprzecznych z dobrem wspólnym, poddawanie się apatii i zniechęceniu, gdy pojawia się bezrobocie i trudne warunki, zamiast pobudzanie się do aktywności,

-         nie interesowanie się drugimi będącymi w potrzebie, jeśli ma się możliwość pomocy i zaradzenia cudzej biedzie,

-         nieumiarkowane miłowanie bogactw lub ich egoistyczne używanie, i przy tym jeszcze pogardzanie ubogimi,

-         odmawianie jałmużny stosownej do swoich możliwości i zgodnie z miłością braterską,

-         milczenie, gdy bliźniemu wyrządzana jest krzywda,

-         namawianie do kradzieży,

-         niszczenie dobra wspólnego lub narażanie bliźniego na straty,

-         nienawiść połączona z życzeniem, by ktoś poniósł szkodę na majątku lub przestał awansować,

-         wykorzystywanie bliźnich i domaganie się służenia sobie.

 Moje postanowienia:

             Wdzięczny będę za to, co mi wystarcza do życia. Nie będę przesadnie i ze szkodą dla duszy zabiegał o dobra materialne. Będę naśladował ubogiego Chrystusa i pamiętał, że „więcej szczęścia jest w dawaniu, aniżeli w braniu” ( Dz Ap 20,35 ). Będę wszystko odnosił do Boga, pamiętając o nauce św. Pawła:               

„ Cóż masz, czego byś nie otrzymał? A jeśliś otrzymał, to czemu się chełpisz, tak jakbyś nie otrzymał?”       ( 1 Kor 4,7 ).

 

Ósme przykazanie Boże

( Wj 20,16; Mt 5,33; ( KKK2464- 2513 )

 

a.      Myśli przewodnie:

            Ósme przykazanie zabrania fałszowania prawdy w relacjach z drugim człowiekiem. Ten przepis moralny wypływa z godności człowieka, który powołany jest do tego, by być obrazem Boga, który jest prawdą, w którym nie ma równocześnie „tak i nie”. W Jezusie Chrystusie, Jego godności, stylu życia i całej nauce objawia się pełnia prawdy ( J 1,14 ). Uczeń zaś Chrystusa nie może postępować inną drogą: „Jeżeli mówimy, że mamy z Nim współuczestnictwo, a chodzimy w ciemności, kłamiemy i nie postępujemy zgodnie z prawdą” ( 1 J 1,6 ). Uczeń Jezusa „ trwa w Jego nauce”, by poznać „ prawdę, która wyzwala” ( J 8,32 ) i uświęca ( por. J 17,17 ).

b.      Grzechy przeciw ósmemu przykazaniu:

-         fałszywe świadectwo, czyli wypowiedzi przed sądem sprzeczne z prawdą,

-         krzywoprzysięstwo, czyli fałszywe świadectwo potwierdzone przysięgą,

-         chodzenie w postawie „krzywoprzysięstwa” i nie wyrównywanie krzywd spowodowanych przez takie świadectwo,

-         pochopny sąd, gdy ktoś nawet milcząco uznaje za prawdziwą – bez dostatecznej podstawy – moralną wadę bliźniego

-         obmowy, gdy ktoś bez obiektywnie ważnej przyczyny ujawnia wady i błędy drugiego człowieka osobom, które o tym nie wiedzą,

-         oszczerstwa, gdy ktoś przez wypowiedzi sprzeczne z prawdą szkodzi dobremu imieniu innych i daje okazje do fałszywych sądów na ich temat,

-         komplementy, pochlebstwo lub służalczość, czyli słowa lub postawy zachęcające i utwierdzające drugiego człowieka w złośliwych czynach i w przewrotności jego postępowania,

-         próżność i samochwalstwo ( „ robienie sobie reklamy” ),

-         ironia, czyli wypowiedź lub postawa zmierzająca do poniżenia kogoś lub ośmieszenia jakiegoś aspektu jego postępowania,

-         kłamstwo, czyli mówienie nieprawdy z intencją oszukania ( wprowadzanie w błąd tego, kto ma prawo znać prawdę ),

-         nie naprawianie krzywd wyrządzonych przez fałszowanie prawdy i mówienie kłamstwa,

-         brak dyskrecji wobec życia prywatnego innych ludzi, bo może naruszać ich intymność i wolność,

-         nie zachowanie tajemnicy prywatnej, zawodowej lub państwowej,

-         podawanie informacji sprzecznych z miłością i sprawiedliwością,

-         zatajanie informacji opartych na prawdzie, wolności, sprawiedliwości i solidarności,

-         mówienie półprawdy lub manipulowanie informacją, zamazujące prawdę, wprowadzające podejrzenie i zamieszanie,

-         milczenie tam, gdzie miłość i sprawiedliwość domagają się mówienia przejrzystym głosem,

-         zamazywanie prawdy lub jej zupełne zniekształcanie w dziełach sztuki, filmu, teatru czy literatury,

-         brak dyscypliny w korzystaniu ze środków społecznego przekazu lub jednostronne nastawienie się na poznawanie zdarzeń i opinii,

-         obłuda i nieszczerość w prezentacji samego siebie lub w podejściu do ludzi czy ocenie zdarzeń,

-         rozpuszczanie tzw. „ kaczek”, byleby tylko podważyć cudzy autorytet lub doprowadzić do skłócenia,

-         popieranie lub kupowanie takich pism, które przodują we wulgaryzowaniu życia lub rozsiewaniu zamieszania,

-         chodzenie w „ kłamstwie wewnętrznym lub wewnętrznym złorzeczeniu” co do swojej osoby lub osób drugich,

-         takie postępowanie, które powoduje wieloznaczność w dziedzinie wiary i moralności, a przez to dawanie zgorszenia,

-         brak życzliwości w słowach lub brak kultury, a przez to wywoływanie przykrości lub zgorszenia,

-         lżenie bliźniego i urąganie mu w oczy lub poza jego plecami,

-         mówienie tylko po to, by mówić, bez brania odpowiedzialności za to, co to mówienie może spowodować.

c.      Moje postanowienia:

            Będę pamiętał, że wszystko, co opiera się na fałszu i obłudzie, jest tymczasowe i nigdy nie stworzy trwałych wartości ani nie da szczęścia. Każde też kłamstwo zdecydowanie przekreśla wolność i ubliża godności człowieka. Jezus Chrystus będzie moją drogą, moją prawdą i moim życiem. Jemu całkowicie zaufam i u Niego będę szukał mocy, by tak jak On dawać świadectwo prawdzie.

 

Dziewiąte przykazanie Boże

(  Wj 20,17; Mt 5,28; KKK 2514-2533 )

 

a.      Myśli przewodnie:

            W człowieku, istocie złożonej z duszy i ciała, istnieje ciągłe napięcie, toczy się pewna walka między dążeniami „ciała” i „ducha”. Walka ta jest konsekwencją grzechu pierworodnego i równocześnie jego potwierdzeniem: jest ona częścią codziennego doświadczenia człowieka. Dziewiąte przykazanie, zgodnie z tradycją katolicką, domaga się panowania nad pożądaniami cielesnymi. Pożądanie bowiem wywołuje pewien nieporządek we władzach moralnych człowieka i skłania do popełnienia grzechu. Walka z pożądliwością cielesną domaga się przed wszystkim oczyszczenia serca i praktykowania umiarkowania, a nawet ciągłej, osobistej dyscypliny. Pan Jezus mówi „Błogosławieni czystego serca, albowiem oni Boga oglądać będą” ( Mt 5,28). „Czyste serca” oznaczają tych, którzy dostosowali swój umysł i swoją wolę do Bożych wymagań świętości, zwłaszcza w trzech dziedzinach: miłości, czystości ( czyli prawości płciowej ), umiłowania prawdy i prawowierności w wierze. Istnieje bowiem bardzo przejrzysty związek między czystością serca, ciała i wiary.

 

b.      Grzechy przeciw dziewiątemu przykazaniu:

-         lekceważenie i wyśmiewanie cnoty czystości i skromności,

-         nie podejmowanie walki o dar czystości,

-         pożądliwe i nieczyste spojrzenia,

-         upodobania w myślach nieczystych i rozkoszowanie się nimi,

-         nie szukanie pomocy w walce o czystość w modlitwie i częstej spowiedzi, a liczenie tylko na siebie,

-         brak wstydliwości, gdy ktoś dąży do odsłaniania tego, co powinno być zakryte,

-         dwuznaczne i prowokujące gesty lub sytuacje,

-         brak cierpliwości w chwilach pobudzenia płciowego i poddawanie się marzeniom seksualnym, planom lub samozaspokojeniu,

-         niezdrowa ciekawość, która rozbudza ciało i wyobraźnię,

-          korzystanie  z prowokujących ciało i wyobraźnię filmów, reklam, czasopism, piosenek itp.,

-         poszukiwanie informacji lub przekazywanie takich informacji, które nie wnoszą nic dobrego, ale sprzyjają niezdrowej ciekawości i iluzji,

-         głoszenie, że prawdziwa wolność polega na uleganiu zachciankom cielesnym i pobudzaniu pożądania,

-         prowadzenie rozmów i żartów, które rozbudzają pożądanie,

-         tłumaczenie sobie, że się ma mocną wolę i patrzenie na wszystko, co leci w telewizji lub przebywanie w złym towarzystwie,

-         zakochiwanie się w sobie samym i ciągłe życie w napięciu płciowym lub pragnieniach dogadzania zachciankom cielesnym,

-         brak higieny osobistej i noszenie takiej bielizny, która prowokuje zmysły lub rozbudza pożądanie,

-         przesada w odnoszeniu się do własnego ciała i robienie bóstwa z popędu płciowego,

-         takie myślenie o małżeństwie i współżyciu cielesnym, które jest niezgodne z miłością partnera i przykazaniami Bożymi,

-         usprawiedliwianie się przed sobą i Bogiem, że takim jestem i muszę „żyć w transie”, zamiast podejmować pracę nad sobą,

-         traktowanie seksualności jako wartości samej w sobie, w oderwaniu od osoby i miłości,

-         załamywanie się w chwilach natrętnych myśli i pragnień, zamiast podejmowanie potrzebnej drogi oczyszczenia i uzdrowienia.

 

c.      Moje postanowienia:

            Wiem, że jestem „rozbitkiem” i ciągle będę musiał dbać o to, by to, co duchowe, było na pierwszym miejscu. Wiem też, że ciało i zmysły z nim związane są darem Bożym i mają swoją misję do spełnienia. Pozytywnie więc zaakceptuję samego siebie, także własną płeć, i świadomie będę walczył o czystość, podejmując wezwanie Chrystusa: „Błogosławieni czystego serca...” . W tej pracy nad oczyszczeniem umysłu i serca będę szukał pomocy w modlitwie, częstej spowiedzi, lekturze Biblii i dobrej książki. Będę też unikał tego, co prowokuje, brudzi wyobraźnię i zasiewa niepokój. Będę prawdziwie kochał i szanował samego siebie, podejmując troskę o własny rozwój i harmonię duszy i ciała, aby nie poddawać się w niewoli grzechu.

 

 

Dziesiąte przykazanie Boże

( Wj 20,17; Pwt 5,2; Mt 6,21; KKK 2534-2557 )

 

  Myśli przewodnie:

             „ Pożądanie zmysłowe skłania nas do pragnienia rzeczy przyjemnych, których nie posiadamy. Pragnienia te same w sobie są dobre, często jednak nie zachowują rozumnej miary i skłaniają nas do niesłusznego pożądania czegoś, co jest własnością drugiej osoby lub jej się należy” ( KKK2535 ). Nie będzie jednak grzechem pragnienie otrzymania rzeczy, które należą do bliźniego, jeśli jest to możliwe w sposób uczciwy i sprawiedliwy. „Przykazanie dziesiąte zabrania pożądania dóbr drugiego człowieka, które jest źródłem kradzieży, grabieży i oszustwa zakazanych przez siódme przykazanie” ( KKK 2534 ). Przykazanie to żąda przede wszystkim usunięcia z serca zazdrości, gdyż ona może prowadzić do bardzo wielkich grzechów.

   Grzechy przeciw dziesiątemu przykazaniu:

-         poddawanie się chciwości, czyli pragnienie przywłaszczenia sobie bez umiaru dóbr ziemskich,

-         poddawanie się zachłanności zrodzonej z wielkiej żądzy bogactw i ich potęgi,

-         pragnienie popełnienia niesprawiedliwości i wyrządzenia krzywdy bliźniemu,

-         cieszenie się z niedostatku towarów i usług, bo można będzie brać więcej,

-         pragnienie, by byli biedni, których będzie można wykorzystywać i płacić im byle jak za pracę,

-         pragnienie, by ludzie ciągnęli się po sądach, gdyż będzie można zarobić,

-         pragnienie, by ktoś był chory i miał kłopoty, bo będzie okazja wykorzystania go,

-         poddawanie się zazdrości, czyli doznawanie smutku z tego powodu, że komuś się lepiej powodzi, a nawet podejmowanie działania, by niszczyć drugą osobę lub jej dobra,

-         stawianie wartości materialnych na pierwszym miejscu i zabieganie o nie ze stratą dla duszy,

-         uczuciowe przywiązywanie się do rzeczy materialnych, a gubienie w życiu wartości duchowych,

-         znajdowanie pociechy w obfitości dóbr ziemskich, a nie szukanie pociech duchowych,

-         przecenianie bogaczy, a lekceważenie biednych i gardzenie nimi,

-         prezentowanie siebie przez pryzmat posiadania i znaczenia, a lekceważenie ducha.

 Moje postanowienia:

             Wiem, że jestem pielgrzymem na tej ziemi i więcej znaczy u Boga „być”, a nie „mieć”. Zachętą do troski o ład wewnętrzny będą dla mnie słowa Chrystusa: „ Błogosławieni ubodzy w duchu...” ( Mt 5,3 ). Hasłem moim będą słowa: „ Jeśli Bóg jest na pierwszym miejscu, wtedy wszystko inne jest na swoim miejscu”.

 

 

 

Katecheza 4: Rachunek sumienia z przykazań Bożych od I - III

 

Pierwsze przykazanie Boże

( Wj 20,2-5; Mt 4,10; KKK 2084-2141 )

 

a.      Myśli przewodnie:

  Pierwsze przykazanie obejmuje wiarę, nadzieję i miłość. Powinniśmy bezwzględnie przyjmować Boże objawienie, całkowicie Bogu wierzyć i ufać. W Piśmie św. czytamy: „ Panu Bogu swemu będziesz oddawał pokłon i będziesz Mu służył” (Mt 4, 10); „ Nie będziesz miał bogów cudzych przede Mną” (Wj 20,3);          „ Będziesz miłował Pana Boga swego całym swoim sercem, całą swoją duszą i całym swoim umysłem”   (Mt 22,37).

 

b.      Grzechy przeciw pierwszemu przykazaniu:

-         dobrowolne wątpienie dotyczące jakiejś prawdy wiary,

-         duchowe zaślepienie wywołane przez podtrzymywanie dobrowolnego wątpienia,

-         niewiara, czyli lekceważenie prawdy objawionej lub dobrowolne jej odrzucanie ( herezja, czyli uporczywe zaprzeczanie jakiejś prawdzie wiary; apostazja, czyli całkowite porzucenie wiary chrześcijańskiej; schizma, czyli odmowa uznania prymatu papieskiego lub wspólnoty z członkami Kościoła ),

-         rozpacz, czyli rezygnacja z szukania u Boga pomocy i miłosierdzia,

-         narzekanie na Boga w niepowodzeniach,

-         zuchwała ufność, czyli przecenianie swoich zdolności albo też zbytnie zaufanie Bogu i nie podejmowanie wysiłku ze swojej strony,

-         obojętność, czyli zaniedbywanie lub odrzucanie miłości bożej,

-         niewdzięczność, czyli nie uznawanie miłości Bożej i nie odwzajemnianie się miłością na miłość,

-         oziębłość, czyli zwlekanie z odwzajemnianiem miłości Bożej lub niedbałe odwzajemnianie na miłość Bożą,

-         znużenie lub lenistwo duchowe, czyli odrzucenie radości pochodzącej od Boga i gardzenie dobrami od Niego pochodzącymi,

-         nienawiść do Boga zrodzona z pychy, czyli sprzeciwianie się miłości i dobroci Boga lub złorzeczenie Bogu za to, że potępia grzech i wymierza kary,

-         brak adoracji Boga, czyli nie uznawanie Jego wielkości i mocy, a adorowanie siebie i ubóstwianie rzeczy stworzonych,

-         brak systematycznej i dobrej modlitwy, wypływającej z wiary, nadziei i miłości,

-         brak modlitwy w pokusach i przed ważnymi momentami życia czy decyzjami,

-         brak troski o postawę ciała na modlitwie, o wewnętrzne skupienie ( myśli, wola, uczucia ),

-         lekceważenie i pogarda modlitwy,

-         brak umartwienia i ofiary płynącej z miłości Boga i bliźniego,

-         nie dotrzymywanie przyrzeczeń składanych Bogu,

-         nie dotrzymywanie ślubów składanych Bogu dotyczących własnej osoby lub jakiegoś dobrego czynu,

-         nie poszukiwanie prawdy, zwłaszcza w sprawach dotyczących Boga, moralności i Kościoła,

-         ukrywanie się ze swoją wiarą i brak postawy apostolskiej, by pomóc bliźniemu odnaleźć prawdę o Bogu i życiu,

-         poddawanie się zabobonom, czyli przypisywanie magicznego znaczenia jakiejś praktyce religijnej lub jakiemuś zjawisku czy zdarzeniu,

-         uleganie bałwochwalstwu, czyli oddawanie czci temu, co stworzone, zamiast prawdziwemu Bogu ( demonom, władzy, państwu, bogactwu, rozrywkom, przyjemnościom, idolom ),

-          oddawanie się wróżbiarstwu lub korzystanie z niego ( odwoływanie się do szatana, przywoływanie zmarłych lub inne praktyki zmierzające do odkrycia przyszłości, korzystanie z horoskopów, astrologia, chiromancja, wyjaśnianie przepowiedni i wróżb, zjawiska jasnowidztwa, posługiwanie się medium ),

-         poddawanie się magii i czarom, przez które dąży się do pozyskania tajemnych sił, by posługiwać się nimi i osiągać nadnaturalną władzę nad bliźnimi,

-         spirytyzm, czyli wzywanie złych duchów, by poznać tajemne sprawy,

-         kuszenie Boga, czyli wystawianie na próbę – w słowach lub w uczynkach – dobroci i wszechmocy Bożej,

-         świętokradztwo, czyli profanowanie lub niegodne traktowanie sakramentów i innych czynności liturgicznych, jak również osób, rzeczy i miejsc poświęconych Bogu,

-         symonia, czyli nabywanie lub sprzedawanie rzeczywistości duchowych,

-         ateizm, czyli nie dostrzeganie więzi łączącej człowieka z Bogiem lub też wyraźne negowanie Jego istnienia,

-         materializm i hedonizm, czyli zacieśnianie swoich potrzeb do spraw materialnych i szukania przyjemności zmysłowych,

-         lekceważenie wiary i religii oraz rozgłaszanie, że religia przeszkadza w rozwoju człowieka i świata,

-         odrzucanie wszelkiej zależności od Boga i prawd religijnych, by świadomie i dobrowolnie pozostać ateistą,

-         agnostycyzm, czyli trwanie w obojętności i uciekanie przed prawdą i głosem sumienia,

-         odrzucanie czci obrazów i przekręcanie wypowiedzi Pisma św. lub takie cytowanie, które podpiera wymyślone przez ludzi opinie i poglądy,

-         odrzucanie tradycji Kościoła i oficjalnej interpretacji Pisma św.,

-         zaniedbywanie rozwoju swej wiary przez rozwój życia sakramentalnego,

-         zaniedbywanie pogłębiania wiedzy religijnej przez czytanie Pisma św., słuchanie kazań, czytanie książek i prasy katolickiej, zaangażowanie w katechezę, słuchanie i oglądanie audycji katolickich, itp.,

-         przeszkadzanie innym w spełnianiu praktyk religijnych, np. w domu, szkole, pracy, a nawet w kościele,

-         narażanie się na utratę wiary przez złe widowiska, filmy, programy telewizyjne, towarzystwo, zabawy, książki, itp.,

-         dawanie zgorszenia swoim złym zachowaniem lub mówieniem,

-         odwodzenie innych od Boga,

-         poniewieranie własnej godności, a przez to gardzenie Bogiem, który stworzył człowieka na obraz i podobieństwo swoje.

 

c.      Moje postanowienia:

               Będę często odmawiał akty wiary, nadziei i miłości. Będę rozwiązywał swoje wątpliwości i nigdy nie będę dezerterem, gdy przyjdą na mnie godziny zniechęcenia i ciemności w dziedzinie wiary i moralności. Przed każdą czynnością zastanowię się, czy będzie ona miła Bogu, gdyż tylko On naprawdę wie, jaką mam iść drogą.

 

  

Drugie przykazanie Boże

( Wj 20,7; Pwt 5,11; Mt 5,33-34; KKK 2142- 2167 )

 

a.      Myśli przewodnie:                                               

   „Drugie przykazanie nakazuje szanować imię Pańskie. Podobnie jak pierwsze uwypukla cnotę religijności i  określa bardziej szczegółowo nasze posługiwanie się słowem w sprawach świętych” ( KKK 2142 ). Imię Pańskie jest święte. Mam je wzywać tylko po to, by je błogosławić, wychwalać i uwielbiać. Wrażliwość na imiona święte mówi o zdrowej cnocie religijności. Najlepiej świadczymy o imieniu Pańskim, gdy odważnie wyznajemy swoją wiarę.

 

b.      Grzechy przeciwko drugiemu przykazaniu:

-         nadużywanie imienia Bożego, czyli wszelkie nieodpowiednie używanie imienia Boga, Jezusa Chrystusa, Najświętszej Maryi Panny i wszystkich świętych,

-         niewierność przyrzeczeniom, czyli angażowanie autorytetu Boga do swoich kłamliwych obietnic,

-         bluźnierstwo, czyli wypowiadanie przeciw Bogu ( wewnętrznie lub zewnętrznie) słów nienawiści, wyrzutów, wyzwań, mówienie źle o Bogu, brak szacunku względem Boga w słowach,

-         bluźnierstwa mogą być kierowane także przeciw Kościołowi Chrystusa, świętym lub rzeczom świętym,

-         bluźniercze jest także nadużywanie imienia Bożego w celu zatajenia zbrodniczych praktyk, zniewalania narodów, torturowania lub wydawania na śmierć,

-         bluźniercze jest również wzywanie imienia Bożego lub świętych podczas złorzeczeń kierowanych względem ludzi lub podczas przeżywania grzesznych praktyk i przyjemności,

-         przekleństwo, czyli wypowiedzi posługujące się imieniem Boga bez intencji bluźnierstwa,

-         krzywoprzysięstwo, czyli wzywanie Boga na świadka kłamstwa,

-         wiarołomstwo, czyli składanie pod przysięgą takiej obietnicy, której nie ma się zamiaru wypełnić lub złamanie złożonego pod przysięgą słowa,

-         wzywanie imienia Bożego do błahych spraw i składanie przysięgi w sytuacjach, w których może być ona interpretowana jako pragnienie zła, które się dzieje,

-         zaniedbywanie wzywania imienia Bożego z wiarą i miłością, opuszczanie modlitwy porannej i wieczornej, przez którą oddajemy cześć Bogu i uświęcamy nasze życie,

-         wstydzić się imienia chrześcijanina ( katolika ) lub przynoszenie wstydu i zgorszenie przez życie sprzeczne z wiarą.

 

c.      Moje postanowienia:

           Z wielką czcią i nabożnie będę wymawiał imię Boga, Najświętszej Maryi Panny i wszystkich świętych. Z wiarą będę wzywał wstawiennictwa swoich Patronów i Anioła Stróża. Odważnie bronił będę tego, co święte, i nie będę przynosił wstydu Kościołowi. W ciągu dnia często będę wypowiadał akty strzeliste i w modlitwie spontanicznej ofiarował Bogu wszystkie zajęcia, cierpienia i radości.

 

 

Trzecie przykazanie Boże

( Wj 20,8-10; Mk 2,27-28; KKK 2168-2195)

 

a.      Myśli przewodnie:

     Przykazanie to, przyjmując szerszą perspektywę biblijną, nie dotyczy jednego dnia w tygodniu, ale całego charakteru naszego życia, które powinno być drogą do świętości i zdążaniem na wieczystą ucztę w Królestwie Bożym. Bóg mówi do nas: „ Bądźcie świętymi, ponieważ Ja sam jestem święty” ( Kpł 11,44 ).

„ Pamiętaj, abyś dzień święty święcił” oznacza także, by nie obdzierać ludzkiego życia ze świętości, nie gorszyć i nie przeszkadzać w oddawaniu czci Bogu. Świętowanie zaś w dniu święta ma być znakiem uznawania przymierza z Bogiem, uwielbieniem Boga i wysławianiem Jego zbawczych czynów. Dzień Pański ( niedziela ) przypomina zwycięstwo Chrystusa nad śmiercią i przypomina, że nie można ubóstwiać pracy i pieniądza. Przez zachowywanie Dnia Pańskiego i innych świąt człowiek wezwany jest do uświęcania siebie i czasu.

 

b.      Grzechy przeciwko trzeciemu przykazaniu:

-         dobrowolne opuszczeni Mszy św. w niedzielę i święta obowiązkowe ( por. KKK 1246 ),

-         dobrowolne spóźnianie się na Mszę św. lub wychodzenie przed jej zakończeniem,

-         obecność tylko fizyczna na Mszy św., a wyłączenie się ze wspólnotowej modlitwy i duchowego przeżywania tajemnicy Eucharystii,

-         wykonywanie prac lub zajęć, które przeszkadzają oddawaniu czci należnej Bogu, pełnieniu uczynków miłosierdzia i koniecznemu odpoczynkowi duchowemu i fizycznemu,

-         przeżywanie Dnia Pańskiego i innych świąt w atmosferze grzechu i wulgarnych obyczajów,

-         brak czasu w dniu świętym na pełnienie dobrych uczynków względem ludzi chorych, kalekich i starszych,

-         unikanie spotkań rodzinnych i żałowanie czasu na rozmowę; burzenie wspólnoty rodzinnej i wyobcowywanie się pod wpływem ciągłego przebywania z ludźmi obcymi,

-         brak umiaru w korzystaniu z godziwych rozrywek lub odkładanie obowiązków zawodowych na dni święte,

-         w razie koniecznej pracy w niedziele lub święta, lekceważenie Mszy św. lub koniecznego wypoczynku,

-         przymuszanie do dodatkowej pracy w niedziele lub święta jedynie dla większego zysku,

-         narzucanie drugim takiego stylu życia, który przeszkadza w zachowaniu dnia świętego.

 

c.      Moje postanowienia:

             Na pierwszym miejscu w dni święte postawię Mszę św., wspólną modlitwę rodzinną, budowanie wspólnoty rodzinnej i sąsiedzkiej, pełnienie uczynków miłosierdzia, lekturę Biblii i prasy religijnej, a potem dopiero godziwą rozrywkę.

 

 

            Uwaga!   Każdy grzech popełniony przeciw pierwszym trzem przykazaniom Bożym, godzi bezpośrednio w „ przykazanie miłości Boga”, które brzmi: „ Będziesz miłował Pana Boga Twego z całego serca, z całej duszy, ze wszystkich myśli i ze wszystkich sił swoich”.

            Każdy grzech popełniony przeciw przykazaniom Bożym od czwartego do dziesiątego godzi pośrednio w przykazanie „ przykazanie miłości Boga”, a bezpośrednio w „ przykazanie miłości bliźniego”, które brzmi: „ Będziesz miłował bliźniego swego jak siebie samego”.

 

 

Katecheza 1: Ogólne wiadomości o Dekalogu

1.      Dekalog wielkim darem Boga dla ludzkości

            Prawo rządzi całym wszechświatem stworzonym przez Boga. Bez niego nastąpiłby chaos, a w konsekwencji zagłada wszystkiego.

 W świecie materialnym funkcjonują prawa fizyczne, które działają z nieomylną koniecznością. Nigdzie i w żadnym przypadku nie ma od nich apelacji. Usunięcie chociażby jednego z tych praw prowadziłoby do łańcucha żywiołowych kataklizmów, gdyż prawa fizyczne działają ze zdumiewającą precyzją. Opisywane prawa są tak niezmienne, że całą przyrodę możemy nazywać wspaniałym mechanizmem.

Światem roślinnym oprócz praw fizycznych rządzą także prawa biologiczne, którym one ślepo podlegają. Dla świata zwierząt do nich dochodzą dodatkowe prawa, które normują wyższy stopień ich życia i rozwijają ich zmysły. Wśród nich wyjątkową rolę ogrywa instynkt.

Człowiek, który jest „królem stworzenia” na ziemi został obdarzony przez Boga duszą nieśmiertelną. Dla niego oprócz praw fizycznych, biologicznych i instynktu Bóg dał jeszcze specjalne prawa, które są zarezerwowane dla istot rozumnych: prawa moralne oraz głos sumienia jako stróża tych praw. Chociaż Bóg prawa moralne uzależnił w ich wykonywaniu od wolnej decyzji człowieka, to jednak cel tych praw jest zawsze jeden i ten sam, co cele praw wymienionych poprzednio: zachowanie rodzaju ludzkiego. Z tego powodu naturalnym dążeniem każdej osoby ludzkiej powinno być jak najwierniejsze zachowanie tychże praw, bo sprzeniewierzanie się im zawsze sprowadza na ludzi szkody i zgubę.

Dekalog to dziesięć najważniejszych nakazów opisywanego prawa moralnego. Ich wyjątkową wagę podkreśla fakt uroczystego ogłoszenia na górze Synaj. Istnieje on już ponad 3 tysiące lat, a jednak zawsze pozostaje taki sam, niezmienny i dobroczynny. W tym czasie świat widział wiele przeróżnych systemów moralnych, które stworzył człowiek, a po których pozostały jedynie tu i tam jakiś nikły ślad. Tylko prawa Synaju są zawsze świeże i życiodajne, gdyż są oparte na najgłębszych potrzebach i tęsknotach natury ludzkiej. Na kamieniu Bóg kazał je wypisać, bo są one jak skała wieczne. Śledząc z uwagą historię rodzaju ludzkiego z łatwością zauważamy, że jest ona szczęśliwa albo tragiczna w zależności podejścia do wskazań Dekalogu. Narody wzrastają w przeżywaniu swojego szczęścia i dobrostanu, gdy ich członkowie starają się zachowywać coraz wierniej wskazania Dekalogu, a chwieją się i przeżywają dramaty, gdy je odrzucają  podważając fundament swego istnienia. Dekalog to najświętszy kodeks, jaki kiedykolwiek oglądała ziemia. To wielka karta („magna charta”)  miłościwego Króla dla swoich poddanych oraz znak serdecznej troski o nich.

2.      Pismo Święte i Tradycja o Dekalogu

Dekalog to słowo pochodzenia z języka greckiego i oznacza ono „10 słów” albo „10 zdań” (deka logos). Z nim ściśle jest związane inne słowo: „Przymierze” (hebrajskie - berit) oddane przez Wulgatę jako „Foedus”. Wyraz ten najwierniej oddaje to, czym jest w myśli Bożej Dekalog – przymierzem, paktem, umową zawartą pomiędzy narodem wybranym, a jego Bogiem Jahwe. „Pan rzekł do Mojżesza: Zapisz sobie te słowa, gdyż na podstawie tych słów zawarłem przymierze z tobą i z Izraelem. I był tam (Mojżesz) u Pana czterdzieści dni i czterdzieści nocy, i nie jadł chleba, i nie pił wody. I napisał na tablicach słowa przymierza – Dziesięć Słów” (Wj 34, 27 – 28).

Bóg przez Mojżesza przekazał całe mnóstwo praw i nakazów obowiązujących w Izraelu. Do takiego stopnia są nimi wypełnione Księga Wyjścia, Kapłańska, Liczb i Powtórzonego Prawa, że cały Pięcioksiąg Mojżesza otrzymał w tradycji Izraela nazwę Prawa (Thora). Z tego powodu powstaje pytanie o to, które z miejsc Pisma św. zawiera autentyczny i najwierniejszy tekst Dekalogu. W historii pojawiali się uczeni, którzy dopatrywali się Dekalogu w różnych jego miejscach. Pierwszym, który podważył powagę przyjętych dotąd tekstów Dekalogu, był Goethe, który w artykule z 1773 roku  utrzymywał, iż  autentyczny Dekalog znajduje się w Wj 34,11 – 26, a nie w Wj 20,3 – 17. To twierdzenie poparł J. Wellhausen, a za nim poszli: B. Strade, R. Smend, K. Marti, H. Holzinger, itd. H. Gressmann proponuje uznać jako tekst Dekalogu fragment Wj 23,11 – 19. Z kolei Schulz Pwt27,15 – 26. Z łatwością zauważamy, że z proponowanych tekstów rzekomego Dekalogu powstałaby ciekawa mozaika.

Odwieczna i powszechna tradycja wskazuje na dwa jedynie miejsca w Piśmie Świętym, w których jest zawarty pełny i autentyczny tekst ogłoszonego przez Boga Dekalogu. Należą do nich: tekst zawarty w Wj 20,3 – 17 i tekst w  Pwt 5, 7 – 21.

Wszelkie dowody  na potwierdzenie tego opierają się w głównej mierze na Objawieniu i jego źródłach: Piśmie Świętym i Tradycji. W Piśmie Świętym wszędzie tam, gdzie jest mowa o prawie żydowskim, a zwłaszcza Dekalogu, Mojżesz jest wskazywany jako ten, którym Bóg posłużył się do jego ogłoszenia. Takich miejsc w Biblii są dziesiątki. Jednak najwyższym autorytetem, który przemówił i dał świadectwo autentyczności tekstu Dekalogu, jest sam Jezus Chrystus (Mt 19, 18 – 19).

Za autentycznością tych tekstów przemawia najdawniejsza i powszechna tradycja żydowska.  Nigdzie nie znajdziemy ani jednego słowa, które by poddawało w wątpliwość albo sugerowało teksty inne jako zawierające treść Dekalogu lub też przypisywałoby je nie Mojżeszowi, a komuś innemu. Opinia Ojców i Pisarzy Kościoła jest również w tym względzie jednogłośna, a wiemy, że głos Tradycji jest nieomylnym sprawdzianem prawd wiary.

3.      Pierwotna i współczesna forma Dekalogu

Nigdy chyba nie dojdziemy do tego, jak wyglądał pierwotny tekst Dekalogu, który wyszedł spod ręki Mojżesza i jaka była jego pierwotna forma. Zdaniem wielu uczonych musiała ona być znacznie krótsza, niż ją spotykamy dzisiaj. Dekalog bowiem był ryty na kamiennych, które pewnie nie były zbyt duże, skoro Mojżesz mógł je znieść z góry. Te tablice Bóg nakazał przechowywać w Arce Przymierza o wymiarach: długość 112 cm, szerokość 67 cm i wysokość 67 cm.  Można zatem przyjąć, że ich wysokość nie dochodził do jednego metra. Nadto litery pisma na nich musiały być na tyle duże, by je łatwo było odczytać. Dlatego zdaniem wielu wybitnych egzegetów (np. R. Kittel, W. Nowack, E. Sellin, A. Gampert) pierwotna forma Dekalogu była znacznie krótsza: dłużyzny przy pierwszym i trzecim przykazaniu musiały być wstawione później albo były jedynie ich objaśnieniem Mojżesza dla tych przykazań. Powołują się oni na następujące argumenty: formę bardzo zwięzłą mają inne przykazania; zdania objaśniające nie dodają nic nowego do przykazania;  nie byłoby proporcji między liczbą słów na tablicy pierwszej i drugiej. Tak wygląda proponowany przez wielu egzegetów pierwotny tekst Dekalogu:

1)     Nie będziesz miał bogów cudzych przede Mną.

2)     Nie będziesz czynił żadnego obrazu Boga.

3)     Nie będziesz brał imienia Pana, Boga twego, nadaremno.

4)     Pamiętaj, abyś dzień sobotni święcił.

5)     Czcij ojca twego i matkę twoją.

6)     Nie będziesz zabijał.

7)     Nie będziesz cudzołożył.

8)     Nie będziesz kradzieży czynił.

9)     Nie będziesz mówił fałszywego świadectwa przeciw bliźniemu swemu.

10) Nie będziesz pożądał domu bliźniego twego.

Z kolei tekst Dekalogu, jaki został przyjęty w całym Kościele w katechizmach i modlitewnikach, a jego zmiany w poszczególnych krajach są minimalne, wygląda następująco:

1)     Nie będziesz miał bogów cudzych przede Mną.

2)     Nie będziesz brał Imienia Pana Boga twego nadaremno.

3)     Pamiętaj, abyś dzień święty święcił.

4)     Czcij ojca swego i matkę swoją.

5)     Nie zabijaj.

6)     Nie cudzołóż.

7)     Nie kradnij.

8)     Nie mów fałszywego świadectwa przeciw bliźniemu swemu.

9)     Nie pożądaj żony bliźniego swego.

10)Ani żadnej rzeczy, która jego jest.

Mając przed oczami powyższe teksty Dekalogu pytamy o to, skąd wzięła się w nim taka numeracja oraz czy różnice w formie Dekalogu, jaką przyjął Kościół, istotnie odbiegają od treści i formy Dekalogu Mojżeszowego.

Najstarszą dziś znaną próbę podziału Dekalogu podjęli dwaj helleniści żydowscy: Filon Aleksandryjski i Józef Flawiusz. Za pierwsze przykazanie wzięli oni wstęp i zakaz czci bogów cudzych, a za drugie zakaz czynienia podobizn bóstwa. Ten podział (po odrzuceniu wstępu do przykazań) jest powszechnie przyjęty jeszcze dziś u Żydów i przez wyznania protestanckie. Natomiast dziesiąte przykazanie zawiera zakaz wszelkiego pożądania: „Nie będziesz pożądał domu bliźniego twego”. Przez dom, jak to wynika z wyliczeń Mojżesza, rozumieć należy całą własność bliźniego, do której zaliczano obok rzeczy materialnych, zwierząt, również żonę, sługi, itd.

Za tym podziałem opowiadają się z pierwszych pisarzy kościelnych: św. Teofil Antiocheński, Tertulian i Orygenes. Za Orygenesem poszli: św. Grzegorz z Nazjanzu, św. Cyryl Aleksandryjski, św. Atanazy, św. Ambroży i Kasjan, a prawdopodobnie też i św. Hieronim.

Nie jest rzeczą pewną, kto pierwszy ustalił formę, jaką dzisiaj uznaje cały Kościół. Pewnym jest jednak, że idzie już za nią Klemens Aleksandryjski., wykazując słuszność połączenia obydwu pierwszych przykazań w jedno, gdyż mają one jeden cel: obronę monoteizmu przed bałwochwalstwem. To jedno przykazanie brzmiało: „Nie będziesz miał bogów cudzych przede Mną. Nie uczynisz sobie posągu ani jakiegokolwiek obrazu Boga”. Św. Augustyn w osobnym traktacie na ten temat uważa ten podział za najsłuszniejszy. Jego powaga przyczyniła się do tego, że podział, który on zachwala, przyjął się powszechnie w Kościele. Dość wymienić, że opowiadają się za nim takie powagi, jak: Alkuin, Hugo od św. Wiktora, Piotr Lombard, Aleksander z Hales, św. Bonawentura, Duns Skot, św. Tomasz, itd.

Przyjęty przez Kościół współczesny tekst Dekalogu układem jest wzorowany na schemacie św. Augustyna. Nie można przyjąć zapowiedzi, umieszczonej na wstępie: „Jam jest Jahwe, Bóg twój, który wywiódł cię z Egiptu, domu niewoli”, jako pierwszego przykazania. Przykazanie bowiem musi zawierać jakiś nakaz lub zakaz.  Zakaz czynienia wizerunków i oddawania im czci jest ściśle treściowo związany z przykazaniem pierwszym, zakazującym bałwochwalstwa. Nakaz święcenia szabatu Kościół zmienił na ogólny nakaz święcenia dnia świętego. Istotą trzeciego przykazania jest święcenie jednego dnia w tygodniu, oddania go Panu Bogu. Natomiast wybór dnia należał do praw obrzędowych, ubocznych, które Apostołowie mogli zmienić i faktycznie zmienili z soboty na niedzielę.  Kościół wyodrębnił z ostatniego przykazania i ujął  go w osobne przykazanie postawione na pierwszym  miejscu „Nie będziesz pożądał żony bliźniego swego”. Tym samym z rzeczy należących do własności wyłączył osobę żony.

Zatem współczesny tekst  Dekalogu przyjęty przez Kościół jest najbardziej logiczny, zwarty i zwięzły. I wydaje się być najlepszym oraz najbardziej zgodnym z myślą prawodawcy, Boga.

4.      Treść Dekalogu

Treścią Dekalogu są podstawowe, ogólne normy prawa przyrodzonego. W nich leży największa jego siła oraz wieczysta aktualność i niezmienność. Dekalog obejmuje nieomal wszystkie podstawowe obowiązki względem Boga i bliźnich, gdyż:

I; II, III przykazanie normuje stosunek człowieka do Boga. Zawierają one podstawowe obowiązki człowieka względem Stwórcy. Należą do nich: obowiązek czci, nie nadużywania Imienia Bożego oraz poświęcenia jednego dnia w tygodniu na służbę Bożą.

IV przykazanie normuje relacje rodzinne, a w szerszym zakresie również społeczne: obowiązki przełożonych i podwładnych.

V przykazanie stoi na straży ludzkiego życia już rozwiniętego .

VI przykazanie chroni życie ludzkie w jego zarodku i normuje popędy seksualne człowieka.

VII przykazanie otacza opieką prawo własności i tworzy podstawy do zasad sprawiedliwości wymiennej.

VIII przykazanie staje w obronie prawdy i dotyczy zaufania wśród ludzi, które jest podstawą ich wzajemnego funkcjonowania.

IX i X przykazanie sięga w głąb, dociera do korzenia wszelkich grzechów, którymi jest złe pożądanie oraz zła myśl człowieka. Przez te przykazania Dekalog wyróżnia się spomiędzy wszystkich praw, które piętnują i karzą tylko zewnętrzne uchybienia, a nie zajmują się wcale ich wewnętrzną przyczyną. Tymczasem to wnętrze człowieka stanowi o wartości jego czynów. Pan Jezus powiedział: „Nie rozumiecie, że… co z ust wychodzi, pochodzi z serca, i to plami człowieka: z serca bowiem pochodzą złe myśli, zabójstwa, cudzołóstwa, nieczystości, kradzieże, fałszywe świadectwa, bluźnierstwa. To jest to, co plami człowieka (Mt 15, 17 – 20).

Widzimy, że Dekalog zawiera rzeczywiście streszczenie wszystkich najważniejszych nakazów prawa moralnego. Na niego składają się  zasady, z których możemy wyprowadzić w konkluzji wszystkie inne obowiązki moralne. Oryginalnym i jedynym w dziejach ustawodawstwa jest wstęp do Dekalogu: „Jam jest Pan, Bóg twój, którym cię wywiódł z ziemi egipskiej, z domu niewoli”. W tym zdaniu Bóg stwierdza, że On sam jest autorem Dekalogu, podkreślając zarazem tytuł prawny do ogłoszenia przykazań. Jako Bóg i Pan ma prawo nakładać obowiązki. Przypomnieniem dobrodziejstwa wybawienia ludu z niewoli, wskazuje na cel Dekalogu, którym jest dobro samego człowieka.

Pan Bóg podał nakazy Dekalogu w znacznej większości (osiem na dwa) w formie negatywnej, która jest najsilniejszą formą rozkazu. Dekalog piętnuje tylko największe wykroczenia, ale jednak potępia przez to i pomniejsze wykroczenia. Kiedy np. zabrania zabójstwa, to piętnuje przez to również wszelkie sposoby godzenia w życie człowieka. W ten sposób Pan Bóg wycinając pień zatrutego drzewa za jednym zamachem niszczy i jego gałęzie.

Przy III przykazaniu Bóg dodał: „Pamiętaj!”. Jest to rzeczą bardzo naturalną, skoro uświadomimy sobie, że nakaz święcenia szabatu jest czymś zupełnie nowym w całym ówczesnym prawodawstwie. Tym też tłumaczy się długi komentarz do trzeciego przykazania, w którym Mojżesz stara się przekonać swoich rodaków o konieczności tego zarządzenia.

Do czwartego przykazania została dodana obietnica: „czcij ojca twego i matkę twoją, abyś długo żył i dobrze ci się powodziło na ziemi”. Najczęstszym życzeniem, jakie sobie składamy, to wiele lat szczęśliwego życia. Te zachęcające słowa jakże często spełniają się tam, gdzie w domu panuje cześć i wzajemna miłość.

5.      Cel nadania Dekalogu

a)     Czym był Dekalog dla narodu wybranego?

Na górze Synaj dokonało się uroczyste, obustronne zaprzysiężenie przymierza pomiędzy Bogiem Jahwe, a Jego narodem wybranym. Na podstawie tej umowy Jahwe zobowiązał się doprowadzić Izraelitów do Ziemi Obiecanej i mieć ich odtąd zawsze w szczególnej opiece. Natomiast lud izraelski zobowiązał się do całkowitej uległości dla Jahwe i Jego nakazów. Ogłoszony uroczyście Dekalog miał być widzialnym symbolem tej wieczystej przysięgi i tego przymierza. Bóg przez nadanie Dekalogu jakby ogłaszał swoją konstytucję. Odtąd Izrael stawał się państwem teokratycznym, narodem Jahwe, gdzie Bóg  miał sprawować rządy nawet polityczne. Mojżesz, Sędziowie, a później nawet królowie mieli pełnić funkcję władców w zastępstwie Boga, w zupełnej od Niego zależności. Na potwierdzenie tego możemy w Biblii znaleźć dziesiątki przykładów.

b)     Dekalog a Nowy Testament

Dekalog, który jest wykładnikiem prawa przyrodzonego, nie miał w Nowym Testamencie tak szeroko zakrojonego znaczenia, by sięgał aż po polityczne i wewnętrzne życie narodów, jak to było w ludzie wybranym. Jednakże jego znaczenie ze względu na zasady ogólnoludzkie i moralne jest wiecznie aktualne i obowiązujące.

Potwierdzają to teksty z Ewangelii i Listów apostolskich. Pan Jezus ogłaszając na Górze Błogosławieństw prawo Nowego Przymierza stanowczo podkreśla, że nie myśli znosić dawnego prawa: „Nie przyszedłem znieść prawa, ale je wypełnić” (Mt 5,17). W rozmowie z młodzieńcem Chrystus stawia zachowanie przykazań nie tylko jako pierwszy warunek doskonałości chrześcijańskiej, ale po prosty jako konieczny warunek zbawienia: „Jeżeli chcesz wejść do życia wiecznego, zachowuj przykazania!” (Mt 19, 17 - 19).  

Św. Jan Apostoł ochocze zachowywanie przykazań uważa za najlepszy znak miłości okazywanej Panu Bogu. Jezus wyraźnie o tym wspomina: „Nie każdy, który mi mówi: Panie, Panie – wejdzie do Królestwa Niebieskiego. Kto wypełnia wolę Ojca mego, który jest w niebie, ten wejdzie do Królestwa Niebieskiego” (Mt 7,21). W Dekalogu wola Boga została objawiona w sposób bardzo stanowczy i uroczysty. Z tej racji św. Jan twierdzi: „Albowiem miłość Boga polega na tym, abyśmy zachowywali Jego przykazania” (1 j 5,3).

Św. Paweł ostrzega nas, abyśmy nie zadowolili się jedynie słuchaniem przykazań: „Nie ci, którzy słuchają Prawa, są sprawiedliwi przed Bogiem, ale ci, którzy zachowują Prawo, będą usprawiedliwieni” (Rzym 2,13).

Św. Jakub Apostoł upomina, że należy mieć wszystkie przykazania w jednakowej uwadze. Nie można zachowywać tych, które się chce, a inne pomijać: „Bo każdy, kto zachowuje całe Prawo, a w jednym wykracza, staje się winnym wszystkiego” (Jk 2,10). Z dalszych słów tego Apostoła wynika, iż przez słowo Prawo rozumie on przede wszystkim nakazy Dekalogu, bo pisze: „Ten bowiem, który powiedział – Nie cudzołóż! – powiedział też – Nie zabijaj! I jeże linie będziesz cudzołożył, a natomiast zabijesz, przekroczyłeś Prawo” (Jk 2, 11).

Mając na uwadze powyższe i dziesiątki innych tekstów biblijnych, jak również Tradycję, Sobór Trydencki wykluczał ze społeczności Kościoła tych, którzy by mieli odwagę twierdzić, że nakazy Dekalogu nie obowiązują chrześcijan. Tenże Sobór w rachunku sumienia przed każdą spowiedzią poleca dokładnie zastanawiać się nad zachowywanie przykazań Bożych.

c)     Znaczenie Dekalogu dla nauki

Jako dokument historyczny Dekalog ma ogromne znaczenie dla historii prawa moralnego. Inne pomniki historyczne przekazały nam mnóstwo przeróżnych praw narodów, a nawet całe kodeksy praw. Kiedy jednak wczytujemy się w najstarsze pomniki prawa pisanego, jaki są np.: „Księga umarłych” w Egipcie, dokument starobabiloński „Szurpu” („Tablic”),  „Prawo Hammurabiego” w Babilonie, „Prawo 12 Tablic” w Rzymie, to z łatwością stwierdzamy, że cechuje je pewien prymitywizm moralny. Ponadto są one skażone błędami (np. różna ocena twj samej zbrodni dla różnych warstw społecznych).

W Dekalogu widzimy wspaniałą zwięzłość, hierarchię nakazów (np. przykazania, które odnoszą się do Boga są na pierwszym miejscu), a przy tym jego nakazy obejmują całokształt ludzkiego życia. Nakaz monoteizmu, święcenia szabatu, zakaz zdrożnych pożądań, są bez precedensu e dziejach prawodawstwa. Jeżeli do tego dołączymy ogromny wpływ moralny, jaki wywarł Dekalog  w ciągu wieków na wiele narodów; gdy uświadomimy sobie, że i dzisiaj na nim ludzkość buduje swoje prawa, to musimy przyznać, że wywarł on decydujący wpływ na psychikę moralną ogromnej większości cywilizowanych narodów.

6.      Sankcja zobowiązująca

Żadne prawo nie ma znaczenia bez sankcji, które potrafiłaby zmusić do ich zachowania, gdy zajdzie taka potrzeba. Każdy bowiem nakaz jest uciążliwy dla tych, którym został wydany. Z tego powodu prawodawca musi mieć nie tylko możność wydawania praw, ale także sposoby, aby zmusić poddanych do ich przestrzegania.

Dekalog ma za sobą dwie najwyższe powagi, z którymi musi się liczyć każdy człowiek. Tymi najwyższymi autorytetami są: prawo natury, którego Dekalog jest wykładnikiem, i sam Bóg, który go ogłosił uroczystym aktem.

Stróżem prawa natury jest sumienie ludzkie. Każdy, kto łamie nakazy prawa natury, naraża się na wyrzuty sumienia, które dręcząc człowieka pozbawiają go wewnętrznego pokoju, radości, a w gruncie rzeczy szczęścia. Człowiek pozbawiony na dłuższy czas radości i szczęścia żyje w stałym napięciu, co prowadzi do różnego rodzaju nerwic. W takim stanie może swoim najbliższym  przekazywać tylko zatrute owoce swojego wnętrza niszcząc wszystko i wszystkich wokół siebie.

Nie potrzeba wielkiej fantazji, by wyobrazić sobie, co by się działo w świecie ludzkim, gdyby zostało zlekceważone albo odrzucone prawo przyrodzone i Boże wyrażone w nakazach Dekalogu. Ludzkość przekreślając swoje obowiązki względem Boga, musiałaby wyrzec się wiecznej szczęśliwości, a równocześnie zburzyłaby fundamenty wszelkiego prawa i autorytetu. Łatwo możemy wyobrazić sobie, co by się stało z ludzkością, gdyby przekreślono przykazanie czwarte, piąte, szóste, siódme, ósme. Historia ludzkości, jak i poszczególnych narodów, a także jednostek dostarcza tysiące przykładów na to, że poszanowanie zasad Dekalogu przynosi szczęście, a ich lekceważenie i brutalne deptanie wylewa potoki łez oraz krwi.

Dekalog jest także objawionym prawem Boga. Każdy, kto sprzeciwia się jego nakazom, ten świadomie buntuje się przeciw woli Bożej i wypowiada jej posłuszeństwo. Na niezliczonych miejscach Pisma Świętego Pan Bóg grozi straszliwymi karami tym, którzy odważą się łamać i deptać Jego nakazy. Kary te spotykają nieposłusznych już tu na ziemi, ale bez porównania najgorszą będzie kara po śmierci, którą stanowi piekło, jeśli człowiek w takim stanie odejdzie z tego świata. Bóg zawsze jest nieskończenie miłosierny i dla każdego przygotował miejsce w niebie, ale będąc Miłością nikogo nie zniewoli., gdyż tych rzeczy nie da się pogodzić ze sobą.

7.      Wnioski

a)     Dekalog jest głosem natury

Natura sama sobie nie może wyrządzić krzywdy. Kto postępuje zgodnie z nakazami Dekalogu, ten postępuje równocześnie zgodnie ze swoją rozumną naturą. Każdy, kto łamie przykazania Boże, ten postępuje wbrew naturze, nierozumnie, bo burzy ustanowiony porządek, a tym samym niesie szkodę sobie, innym i całej społeczności.

b)     Dekalog jest głosem Bożym

Każdy, kto łamie nakazy Dekalogu, ten sprzeciwia się wprost woli Boga. Przez ten czyn jako poddany buntuje się przeciw Królowi. Jednocześnie wtedy zrywa on  najserdeczniejszą więź, jak go łączy ze Stworzycielem i prowokuje Boga do tego, by go karał. Łamanie przykazania daje pewną chwilową korzyść, ale w konsekwencji pociąga za sobą całą masę niepowetowanych strat.

c)     Zachowanie przykazań Bożych daje szczęście doczesne

Polega ono na spokoju sumienia, który płynie z poczucia wypełnionego obowiązku wobec Boga, siebie i bliźnich. Zachowany jest ład w życiu osobistym, rodzinnym i społecznym. Zyskuje się sympatię i szacunek otoczenia. Oko Boże spoczywa łaskawie na tych, którzy wiernie strzegą Jego przykazań. Bóg darzy sprawiedliwych szczególną opieką, jak świadczą o tym dzieje wielu sprawiedliwych: Józefa, Zuzanny, Hioba, Tobiasza, i innych.

d)     Zachowanie przykazań Bożych jest niezbędnym warunkiem do zbawienia

Potwierdzają to słowa naszego jedynego Pana i Zbawiciela, Jezusa Chrystusa: „Jeśli chcesz wejść do Królestwa Niebieskiego, zachowuj przykazania” (Mt 19,17).

e)     Zachowanie nakazów Dekalogu jest dowodem miłości Pana Boga

„Albowiem miłość Boga polega na tym, abyśmy zachowywali Jego Przykazania” ( 1 J 5,3). Przez posłuszeństwo nakazom Dekalogu oddajemy Panu Bogu najwyższy hołd, bo w tych prawach uznajemy ich Dawcę i naszego Pana.

f)       W cieniu tablic Dekalogu rozwijają się najpiękniejsze kwiaty cnót

Pogłębia się nasza wiara, bo w nakazach Dekalogu uznajemy ich Prawodawcę - Boga. Poszerza się nasza nadzieja, bo wypełniamy prawo obiecujące nam za to nagrodę na ziemi i w niebie. Rozpala się nasza miłość, bo przez zachowanie przykazań dajemy dowód przywiązania do Pana Boga i posłuszeństwa względem Niego. Za tymi idą cnoty: pokory, oddania, męstwa, wytrwania, cierpliwości, ofiary, wyrzeczenia się, panowania nad sobą, umartwienia, itp.

 

 

 

 

 

 

 Katecheza 2 – Przykazanie 1- Obowiązek czci Boga

„Nie będziesz miał bogów cudzych przed mną”

W ludzkiej naturze istnieje podziw dla wielkości, a z tego podziwu wypływa odpowiednio okazywana  jej cześć. Na dworach panujących kiedyś władców obowiązywała specjalna etykieta, która określała każde nieomal poruszenie się otoczenia wobec władcy, aby w niczym nie uchybić w należnej mu czci. Obraza majestatu zawsze była traktowana jako najcięższe przestępstwo i często była karana śmiercią.

1.      Podstawowe pojęcia o kulcie, czyli o czci

Polskie słowo „kult” pochodzi z języka łacińskiego „cultus”, „celere” – szanować, czcić, poważać. Zatem przez kult pojmujemy okazywanie komuś podziwu z racji jego wyższości nad nami, godności, zasług, urzędu, itp. Z podziwu rodzi się potrzeba okazywania  szacunku, a czasem nawet i pewnego lęku. Dokładnie rzecz biorąc, przez kult rozumiemy wyrażanie na zewnątrz szacunku, jaki dla kogoś żywimy uznając jego wyższość. Z łatwością zauważamy, że w akt kultu wchodzą następujące składniki:

Wewnętrzne przekonanie  o czyjejś wyższości, czyli chęć okazania osobie godniejszej od siebie czci jej należnej. Czasem można nakazać ludziom okazywanie szacunku, czyli oddawanie czci komuś innemu. Taka jednak nakazana cześć musi mieć realne podstawy w rzeczywistej wyższości tej osoby, której jeszcze ktoś odpowiednio nie poznał albo też nie chce uznać. Narzucenie komuś czci dla osoby, która by na nią nie zasługiwała albo zasługiwałaby na cześć nie w takim stopniu, byłoby gwałtem zadanym naturze ludzkiej.

Z aktu poznania i woli rodzi się uczucie, któremu filozofia nadała nazwę „Timor reverentialis”, czyli „lęk czci” dla osoby dużo godniejszej od siebie, lęk dla czyjejś wyższości. Bardzo łatwo skontrolować to uczucie, kiedy np. przyjmujemy wybitnych gości albo też przychodzi nam stanąć przed dygnitarzem.

Każdy, kto czuje wewnątrz siebie cześć dla drugiej osoby, ten pragnie ją za wszelką cenę okazać na zewnątrz. Odnosi się to szczególnie do istot, które mogą przez zewnętrzne akty czci im okazanej przekonać się o naszych uczuciach  względem nich samych. Jest to bardzo znamienne, że uchodzi za nietakt, a niejednokrotnie za obrazę, nie okazywać komuś na zewnątrz należnej czci.

Przedmiot kultu

Dla człowieka przedmiotem kultu może być tylko istota, która go rzeczywiście przewyższa godnością, władzą, itd. W praktyce życiowej im niższy jest stopień rozwoju i kultury człowieka, tym szerszy jest krąg istot, którym on się kłania. Tym też tłumaczymy kult sił przyrody, który u ludów pierwotnych posunięty był aż do bałwochwalstwa.

Rodzaje kultu

Kult bezpośredni, czyli bezwzględny. Jak sama nazwa wskazuje, kult ten odnosi się wprost do danej osoby, bez czyjegoś pośrednictwa. Nazywamy go też bezwzględnym, bo czcimy daną osobę tylko ze względu na nią samą.

Kult pośredni, czyli względny. Odnosi się on do wszelkich pamiątek p bohaterach, które otaczamy wielkim pietyzmem właśnie ze względu na osoby, do których te pamiątki należały i których one używały. Zniszczenie godła państwa lub sztandaru uważano za obrazę narodu, gdyż godło i sztandar są symbolami państwa. Jednocześnie ten kult nazywamy względnym, gdyż oddajemy cześć tym pamiątkom ze względu na osobę fizyczną jednostkową albo też moralną (zbiorową), którą nam one przypominają albo przedstawiają. W pewnym sensie kult pośredni oddajemy np. posłom danego państwa. Są oni otoczeni szacunkiem ze względu na władcę lub państwo, którego są przedstawicielami. Tego właśnie rodzaju jest cześć, jaką w religii oddaje się wizerunkom i relikwiom świętych.

Kult prywatny, czyli jednostkowy. Tego rodzaju kult występuje wtedy, gdy sam człowiek zwraca się do danego przedmiotu czci i ujawnia to zewnętrznymi znakami. Do takiego kultu należy jest np. modlitwa zanoszona do Pana Boga.

Kult zbiorowy albo społeczny występuje wtedy, gdy kilka lub kilkanaście osób zbiera się razem, aby oddać szacunek i wyrazy wyższości danej jednostce czci. Tego rodzaju czcią będzie np. manifestacja, jaką dane miasto urządza na powitanie dygnitarza; przy odsłonięciu pomnika, z okazji religijnej pielgrzymki, procesji, itd. Pojawia się on wtedy, gdy pewna mniejsza lub większa społeczność zbiera się, aby oddać komuś należną mu cześć.

Kult publiczny to urzędowy kult danej społeczności czy państwa przewidziany prawem i ustawą. Takiemu kultowi towarzyszy specjalny ceremoniał, gdzie wszystko jest z góry przewidziane oraz gdzie wyklucza się wszelką spontaniczność. Tego rodzaju cześć ma miejsce na dyplomatycznych przyjęciach, zjazdach, itp. Podobnie każda religia ma swój kult przyjęty przez daną społeczność. Obejmuje on pewne prawdy wiary, nakazy, zakazy, obrzędy, święta, itd. Niektóre religie były tak mocno zrośnięte z organizacją państwa, że wszelkie czynności sprawowane przez duchownych były uważane za akty państwowe, a kapłani byli urzędnikami państwa lub narodu do spełniania funkcji kultu wobec Pana Boga.

Kult świecki odnosi się do spraw czysto świeckich. Jego fundamentem jest jedynie godność lub wyższość świecka danej jednostki bez żadnego aspektu religijnego. Do tego rodzaju kultu należy: cześć dla panujących, odkrywców, artystów, wszelkiego rodzaju bohaterów czy geniuszów.

Kult religijny występuje wtedy, gdy przedmiotem czci człowieka jest Pan Bóg i wszystko, co się do Niego odnosi. Skoro istnienie Boga jest dla nas faktem oczywistym, to naturalną konsekwencją i koniecznością jest oddawanie Bogu czci, czyli religijnego kultu.

Kult religijny może być kultem prywatnym. W nim zawiera się cała osobista relacja, jaka łączy każdą osobę ludzką z Bogiem, któremu ona oddaje cześć. Obejmuje ona bogaty świat uczuć, jakie człowiek żywi względem Boga oraz cały szereg form, którymi on wyraża Bogu swoją cześć jako jednostki czy społeczności.

Kult religijny może być i jest bardzo często kultem liturgicznym, czyli kultem oficjalnym, urzędowym, ustalonym przez prawo i ustawy, składanym Bogu przez daną społeczność.

Ponadto kult religijny może być kultem przyrodzonym, to znaczy kultem Boga opartym na religii naturalnej, przyrodzonej. Kult ten nakazany jest prawem rozumu, a dokładnie cnotą sprawiedliwości w odniesieniu do Pana Boga. Funkcją cnoty sprawiedliwości, normującą obowiązki człowieka wobec Boga, jest cnota religijności.

Kult religijny może też być kultem nadprzyrodzonym, gdy wypływa z i opiera się na religii nadprzyrodzonej. Tego rodzaju kult mógł zaistnieć w religii objawionej przez Boga, którą była religia Mojżeszowa, a obecnie jest religia chrześcijańska. W niej nie tyle ludzie, ile sam Bóg obiera sobie, narzuca z góry wybrane przez siebie formy kultu. Powaga tego rodzaju czci Bożej przewyższa wszelki inny kult, gdyż ma za sobą autorytet samego Boga. Cnotą, która w nim odgrywa zasadniczą rolę, to przede wszystkim cnota wiary i nadprzyrodzona cnota religii. Różni się ona od cnoty religijności naturalnej tak pochodzeniem ,jak i motywami oraz celem. Jest od niej doskonalsza i wyższa jako cnota wlana przez samego Boga.

Stopnie kultu

Różne stopnie kultu mają swoje źródło w różnorakich przedmiotach kultu. Im wyższy swoją godnością jest przedmiot kultu, tym większa cześć i szacunek mu się należy. Ponad wszelkie wielkości i godności Bóg jest Osobą nadrzędną, centralną, najwyższą, nieskończoną, dlatego Panu Bogu należy się cześć najwyższa i absolutna.

Formy kultu

Głębia ludzkiego rozumu, dążność woli, a przede wszystkim przebogata ludzka wyobraźnia stworzyła w ciągu tysiącleci i stuleci oraz nagromadziła tak wielkie mnóstwo form czci, że nie sposób ich wyliczyć w najobszerniejszych pracach. Obejmują one całą istotę człowieka, ciało i duszę, głos, ręce, oczy, głowę, mimikę twarzy, pieśni, twory pędzla, dłuta, itd.

2.      Nakaz czci Bożej

Cześć dla pana Boga nakazuje prawo natury

Bóg jest bytem najdoskonalszym, nieskończonym i najwyższym. Człowiek zaś w swojej naturze ma wpisany podziw dla wszelkiej wielkości. Poznanie naturalnym światłem rozumu nieskończonej wielkości i potęgi Boga budzi z konieczności obowiązek czci dla Niego, czci najwyższej, na jaką stać człowieka. Fundament czci stanowi uznanie wielkości i wyższości osoby, która tą godność posiada.

Bóg jest Stworzycielem, Praźródłem wszechstworzeń, a wśród nich człowieka. Wszystko, co istnieje, istnieje z woli Boga. Wszystko też, co człowiek posiada, otrzymał od Boga. To stanowi drugi tytuł, jaki ma Bóg do czci należnej Mu od człowieka.

Bóg jest nie tylko bytem Najwyższym, Stworzycielem wszystkiego, ale zarazem ciągle wszystko podtrzymuje w istnieniu i wszystkim się opiekuje. Człowiek na każdym kroku potrzebuje Boga. Do tego przekonania doszli już poganie, o czym świadczą słowa Ksenofonta, które wypowiada bohater jego dzieła: „Trzeba czcić bogów, nic się nie opuszczając, być dobrej myśli i spodziewać się największego dobra. Tak dyktuje sam rozum, bo od kogóż można się spodziewać więcej, jak od tych, co najwięcej mają mocy, by pomóc; i za co, jak za przypodobanie się im? A jakimże sposobem można im się przypodobać niż najbezwzględniejszym posłuszeństwem?” „Ze wspomnień Sokratesa”).

Cześć dla Pana Boga nakazuje Objawienie

Nakaz czci Boga zawarty jest w Starym Testamencie. W sposób szczególny nakazuje ją Dekalog. Już we wstępie do niego sam Bóg podaje najwyższy tytuł, który Go uprawnia do rozkazywania człowiekowi i żądania od niego czci: Jam jest Pan, Bóg twój”.

Cześć Boża jest podstawą religii Nowego Przymierza. Pan Jezus rozpoczynając swoją publiczną działalność zwrócił się do szatana ze słowami; „Panu Bogu twojemu kłaniać się będziesz i Jemu samemu służyć będziesz” (Mt 4,10). Jednocześnie Jezus postawił sobie jako naczelne zadanie swojego pobytu i działalności na ziemi: „Ja… oddaję cześć Ojcu memu” (J 8,48). Dlatego u schyłku swojej działalności mógł powiedzieć; „Wsław Syna Twego, aby i Syn Twój wsławił Ciebie” (J 17,1); „Jam Ciebie wsławił na ziemi” (J 17,4). Do uczniów Jezus mówił: „W tym jest chwała Ojca mego, abyście owoc przynosili i stali się uczniami moimi” (J 15,8).

Św. Paweł tłumaczy istotę pracy uczniów słowami: „Czy jecie, czy pijecie, czy co innego czynicie, wszystko na chwałę Bożą czyńcie” (1 Kor. 10,31). Podstawą tej  pracy jest: „A Królowi wieków nieśmiertelnemu i niewidzialnemu, jedynemu Bogu cześć i chwała na wieki wieków. Amen” (1 Tm 1,17). W Księdze Apokalipsy św. Jana dwudziestu czterech starców pada nieustannie przed tronem Boga na twarz i woła: „Godzien jesteś, Panie Boże nasz, otrzymać chwałę i cześć, i moc, boś Ty stworzył wszystko, : a dzięki  Twej woli istniało i zostało stworzone” (Ap 4,11).

3.      Panu Bogu należy się cześć najwyższa, czyli adoracja

Pojęcie adoracji

Słowo adoracja pochodzi od łacińskiego wyrazu „adoratio”, który z kolei ma pochodzić od słów „ad os ducere”  - dotykać do ust, całować. W dawnych czasach wyrazem i oznaką czci najwyższej dla danej osoby było ucałowanie jej nóg lub rąbka szaty. To chyba miała na uwadze kananejska kobieta, gdy sobie mówiła: „Bylebym się tylko dotknęła Jego szaty, to będę zdrowa”. Do dzisiaj ucałowanie czyjej ręki jest wyrazem wielkiego szacunku.

Zdaniem innych wyraz adoracja pochodzi od słowa „ador” – jęczmień, który dawni Rzymianie składali jako kadzidło i całopalenie swoim bóstwom.

Z kolei inni uważają, że termin „adoracja” wywodzi się od słowa „ad oro” – modlić się do kogoś.

Z łatwością zauważamy, że wszystkie te trzy wyjaśnienia podkreślają najwyższą cześć, jaka należy się tylko Bogu. Polskie wyrazy „uwielbienie” lub „chwała i cześć” chyba najlepiej oddają samą istotę czci Bogu, podziw dla Jego majestatu, oraz wielkości Jego dzieł.

Tylko Panu Bogu należy się adoracja

Stopień naszej czci komuś okazywanej zależy od stopnia godności tej osoby. Boga nie można porównać z żadnym stworzeniem, bo byłaby Jego degradacja. Z tego powodu tylko Bogu należy się cześć najwyższa, absolutna i bezwzględna. Nawet sam Bóg nie może rezygnować z czci Sobie należnej.

Zakres czci, adoracji, czyli uwielbienia

Kult najwyższy (latriae) należy się naturze Pana Boga. Z racji tego, że tą samą naturę Bożą mają wszystkie trzy Osoby Boże: Bóg Ojciec, Syn Boży i Duch Święty – dlatego każdej z tych trzech Osób z osobna, ale też i wszystkim razem (Trójca Przenajświętsza) należy się cześć adoracji, czyli uwielbienia. Kościół streszcza tą cześć w przepięknym zwrocie doksologii liturgicznej: „Chwała Ojcu i Synowi i Duchowi Świętemu…”

Przedmiotem czci Bożej jest również Człowieczeństwo Jezusa Chrystusa, gdyż jest ono złączone w tajemnicy Wcielenia z Boską Osobą Słowa Przedwiecznego. Ciało i Dusza Jezusa są w osobowej łączności i jedności z Bóstwem. Z tej racji oddawany im kult odnosi się do osoby Boga Wcielonego. Oddajemy cześć absolutną i bezwzględną: Ranom Pana Jezusa, Krwi Przenajświętszej, Sercu Pana Jezusa, Eucharystii, itd.

Natomiast relikwiom Jezusa (krzyż, gwoździe, włócznia, kolce, całun, itp.) należy się również cześć absolutna i najwyższa, ale już pośrednia i względna. Czcimy je bowiem ze względu na osobę Jezusa Chrystusa.

Prawo Kanoniczne i Sobory orzekają: „Trójcy Przenajświętszej, poszczególnym Jej Osobom, Jezusowi Chrystusowi, także pod postaciami sakramentalnymi, należy się Boża… Świętym także relikwiom i wizerunkom należy się cześć i kult względny, w stosunku do osoby, do której relikwie i wyobrażenia się odnoszą”.

Funkcja kultu Bożego:

Możemy wymienić poczwórną funkcję kultu Bożego, a każda z nich wyraża zależność człowieka od Boga.

Chwała i uwielbienie to pierwsza funkcja kultu Bożego. Ta forma czci podkreśla zasadniczą różnicę pomiędzy człowiekiem a Bogiem  oraz ukazuje  nieskończony dystans, jaki istnieje pomiędzy Bóstwem a naturą człowieka. Zachwyt i podziw dla nieskończonego majestatu Boga to podstawa tej funkcji czci Bożej.

Dziękczynienie stanowi podstawę drugiej funkcji kultu Bożego.  W życiu codziennym dziękujemy ludziom za najmniejsze dobro i przysługę nam wyświadczoną. Bardzo często oni sami oczekują naszej wdzięczności i niejednokrotnie od niej uzależniają dalszą pomoc dla nas. Z tej perspektywy powinniśmy uświadamiać sobie, że Bóg ma nieskończenie więcej praw do naszej wdzięczności za tyle darów nam udzielonych, za niezliczoną ilość łaski i dobrodziejstw. Ponadto każdy akt wdzięczności kryje w sobie także akt uwielbienia. Każdy, kto dziękuje Bogu za wszelkie dobrodziejstwa, ten uznaje przez to Jego panowanie nad wszystkim i nad sobą oraz sławi Jego łaskawość.

Prośba, czyli błaganie to podstawa trzeciej funkcji czci Bożej. W rzeczywistości człowiek na każdym kroku potrzebuje łaskawości i opieki ze strony Boga. Ludzie mają przecież tyle potrzeb, trosk, nieraz bywają bezradni, a nawet bezsilni w swoim życiu.  Sam Jezus nas zachęca słowami: „Proście, a będzie wam dane; szukajcie, a znajdziecie; kołaczcie, a będzie wam otworzone” (Łk 11,9).

Przebłaganie to czwarta funkcja kultu Bożego. Od początku swojego istnienia na ziemi człowiek z kultem Bożym łączył funkcję przebłagania. Ludzie nawet uważali, iż wszelkie zło, jakie na nich spada, jest skutkiem win i obrażania. Boga.  Z tego powodu czuli potrzebę, aby za wszelką cenę przebłagać zagniewane bóstwo, a przez to powstrzymać jego karzącą rękę i zadośćuczynić za popełnione winy. Swoje przebłaganie wyrażali przez oblucje, czyli obmycia religijne, w modlitwach i ofiarach przebłagalnych. Najstarsza księga świata znaleziona w Egipcie to „Księga umarłych”, która zawiera szereg zaklęć błagalnych i próśb o przebaczenie win zanoszonych do bóstwa. W Starym Testamencie istniało osobne święto „Pojednania” oraz obrzęd składania przez arcykapłana win całego ludu izraelskiego na kozła, a następnie wypędzania go na pustynię na zatracenie. Poczucie winy, lęk przed karami zagniewanego Boga, chęć zadośćuczynienia – to wszystko zawiera w sobie także akt czci i uwielbienia, bo stanowi uznanie najwyższego panowania Boga.

4.      Ogólne formy czci Bożej

Cześć Boża zewnętrzna

Bóg jest Stworzycielem całego człowieka: z ciałem i duszą. Z tego powodu nie tylko dusza, ale i ciało powinno brać jak najżywszy udział w kulcie Bożym. Pomiędzy ciałem i duszą istnieje tak ścisła łączność, że im silniejsze są stany duszy, tym szersze znajdują ujście w zewnętrznym ujawnianiu się. Zdarza się także na odwrót, że zapał duszy bywa podsycany przez zewnętrzne bodźce. Św. Augustyn tak uzasadnia konieczność zewnętrznego kultu Bożego: „Wszechwiedzącemu nie potrzeba wprawdzie znaków zewnętrznych, jak klękanie, składanie rąk, itd., gdyż dobrze znaną Mu jest intencją modlącego się. Jednak te znaki pożyteczne są człowiekowi, bo rozniecają jasny płomień, skryte poruszenia serca i przyczyniają się do wzrostu czci wewnętrznej… Drzewo pozbawione kory obumiera. Podobnie i w sercu naszym zanika poczucie czci, jeśli nie objawiamy jej na zewnątrz. To leży w naturze ludzkiej, że co wewnątrz odczuwa, to objawia także na zewnątrz.. Jak pożar, wybuchły wewnątrz domu, musi zdradzić się na zewnątrz dymem i płomieniem, tak i płomień czci Bożej gorejący w sercu człowieka, musi się objawić zewnętrznie. Człowiek musiałby chyba zaprzeć się własnej natury, gdyby chciał cześć Boga ograniczyć wyłącznie do swych myśli i uczuć” (Spirago).

Praktyka wykazuje, że u wszystkich ludów i narodów w najrozmaitszych formach oddawano Bogu zewnętrzną cześć. Przybierały one niejednokrotnie postać prawdziwych świąt i uroczystości narodowych, państwowych. Wszędzie spotykamy najwspanialsze wzory ludzkiego geniuszu: świątynie, ołtarze, wyobrażenia bóstw, pieśni i hymny religijne, itp. Wszędzie też spotykamy nieomal te same ruchy rąk, ciała, postawę przy modlitwie, a nawet formuły modłów.

Dla przykładu zwyczaj podnoszenia rąk do góry w postaci rozwartej spotykamy u pierwotnych ludów Australii, u Indian Ameryki, u dawnych Egipcjan, Babilończyków, Greków, Rzymian, Izraelitów, a także w liturgii Kościoła.

W Nowym Testamencie do tej formy modlitwy zachęca św. Paweł: „Chcę, aby mężczyźni modlili się na każdym miejscu, wznosząc w górę ręce czyste” (1 Tm 2,8). Tertulian zaznacza, że była to powszechna praktyka pierwotnego Kościoła: „My nie tylko wyciągamy ręce, ale je rozszerzamy”. Minucjusz Feliks powołuje się na to, że chrześcijanie tak wyciągają ręce przy modlitwie po to, aby uczcić wyciągnięte na krzyżu ręce Jezusa. Postać fresku „Orans” zachowana w katakumbach (II wiek) jest doskonałym dokumentem tego rodzaju modlitwy. Postawę modlitwy z wyciągniętymi i rozwartymi rękami do dziś Kościół zachował w nakazie odmawiania większości modłów przez kapłanów we Mszy św.

Zwyczaj składania rąk przyjął się w Kościele prawdopodobnie od ludów germańskich. Wasal składał swoje ręce w ręce pana. Od XII wieku zwyczaj ten powszechnie przyjął się w Kościele. Spotykamy z nim w religii japońskiej. Składanie palców przy złożeniu rąk znane było również u pogan. Wspomina o nim Pliniusz oraz Owidiusz. W katakumbach syrakuskich znaleziono nagrobek człowieka w takiej właśnie pozycji.

Padanie na twarz przed władcą albo bóstwem było powszechnie przyjęte w starożytności. Ono też weszło przy praktyce niektórych modlitw w  Kościele.

Formy czci zewnętrznej nie są same w sobie celem i z tego powodu niekiedy można je opuścić. Przy przemęczeniu, chorobie, itp. Można modlić się na siedząco, a nawet na leżąco. Św. Teresa daje napomnienie: „Nie męcz się długim klęczeniem, bo z tego powstaje roztargnienie”. Natomiast św. Augustyn poucza: „Wystarczy, jeśli duchem klęczysz przed Bogiem z winnym nabożeństwem” (Spirago).

Cześć Boża wewnętrzna

Cześć Boga wewnętrzna jest ważniejsza i milsza Bogu niż cześć zewnętrzna. Podobnie jak samo ziarno wobec jego łuski, tak cześć wewnętrzna ma się do czci zewnętrznej. Bóg żąda, aby każde stworzenie oddawało Mu cześć odpowiednią do jego natury. Najlepszą częścią natury ludzkiej jest dusza z jej władzami: rozumem i wolną wolą. Bóg chce, abyśmy Mu składali hołdy z własnej potrzeby i z przekonania. Świadomy i wolny hołd, jaki człowiek oddaje Bogu, stanowi całą wartość i piękno kultu. W Starym Testamencie własny naród, który cześć Boga ograniczał do czystej formalistyki obrzędowej, upominał Jahwe przez proroka Izajasza: „Lud ten czci mnie wargami, a serce jego jest daleko ode mnie” (Iż 29, 13). Słowa te nieomal dosłownie przytoczył Jezus w odniesieniu do współczesnych Mu Izraelitów ” (Mt 15,8).

Pius XII zwracając uwagę na konieczność pierwiastka wewnętrznego w kulcie Bożym stwierdza wyraźnie, że bez tego czynnika „religia stałaby się czczym obrzędem i formą bez treści” („Mediator Dei”).

Cześć Boża prywatna

Człowiek jako jednostka ma obowiązki wobec siebie i wobec społeczności, w której żyje. W nauce o sprawiedliwości Bożej i o sądzie Bożym jest zawsze mowa o tym, że każdy będzie kiedyś osobiście odpowiadał za swoje czyny także przed Bogiem. Katechizm uczy, że całe ludzkie życie powinno być jednie służbą Bożą. Dla swojej chwały stworzył nas Bóg i to jest najważniejsze zadanie człowieka na ziemi.

Cnotą, która daje człowiekowi to religijne nastawienie na jego cel zasadniczy, która z jego życia czyni nieustanną służbę Bożą, jest cnota religijności i pobożności. Cnotę pobożności określa się łacińskim słowem „pietas”. Termin ten najlepiej w języku polskim przetłumaczyć na „oddanie się Panu Bogu”. Gdybyśmy posiadali cnotę pobożności (oddania się Bogu), wszystkie nasze myli, uczucia, słowa, uczynki byłyby nastawione na nieustanną chwałę Bożą. Mocno podkreśla to Paweł Apostoł: „Albowiem w Nim żyjemy, poruszamy się i jesteśmy” (Dz Ap. 17, 28).

Zatem cały człowiek należy do Boga i powinien ze wszystkich swoich władz oraz sił wielbić swego Stworzyciela, Zbawcę i Zachowawcę. Cześć nie może być jedynie wewnętrzna i statyczna, ale dynamiczna. Człowiek ma na wszelki sposób okazywać Bogu to uwielbienie i cześć. Co więcej powinien on pragnąć, by miłość i wdzięczność dla Boga, którą sam odczuwa, przeżywali także i inni, a tu już zaczyna wkraczać cześć społeczna.

Cześć Boża społeczna

Nie tylko jednostki, ale i każda społeczność ludzka istnieje z woli i z ustanowienia Boga. Z tej racji każda społeczność powinna oddawać cześć swojemu Stwórcy. Przez społeczność ludzką rozumiemy każdą zorganizowaną grupę ludzką. Historia potwierdza fakt, że najwspanialsze pomniki ku chwale Boga powstały nie tylko z woli jednostek, ale przede wszystkim z woli ludzkiej społeczności. Potężne świątynie egipskie i babilońskie, cuda rzeźby w pomnikach greckich i rzymskich, eposy indyjskie i helleńskie stworzyła zbiorowa myśl i wola, tęsknota serca. W niektórych narodach czynnik ten odgrywał tak wielką rolę, że wszelkie czynności publiczne i państwowe rozpoczynały się i kończyły w cieniu świątyń.

Nawet u bardzo pierwotnych ludów spotykamy się ze świętami i z uroczystościami religijnymi z różnych okazji. Można zaryzykować stwierdzenie, że dawniej nie znano wcale uroczystości czysto świeckich, ale wszystkie przejawy życia społecznego wiązano z kultem religijnym.

Przez omówienie czci należnej Bogu ze strony społeczności, wchodzimy ściśle w cześć liturgiczną, która jest kultem społecznym Boga.

Cześć Boża liturgiczna

Wyraz liturgia pochodzi z języka greckiego „leito ergon”. W języku łacińskim brzmi on „opus publicum”, czyli czynność publiczna.

U Greków słowo to oznaczało wszelką czynność publiczną obywateli na rzecz miasta lub państwa.

Rzymianie przez „opus publicum” zaczęli rozumieć także jako czynności religijne sprawowane przez urzędników państwowych, jakimi byli kapłani. Od chwili, gdy urząd najwyższego kapłana przeszedł na cezara (August Oktawian), wtedy jeszcze bardziej funkcje religijne kultu nabrały znaczenia czynności państwowych.

W Starym Testamencie przez liturgię rozumiano czynności święte, religijne sprawowane przez kapłanów i lewitów.

W prawosławiu liturgią nazywa się funkcje kapłańskie, sprawowane przy ołtarzu podczas Mszy św.

U katolików przez liturgię rozumiemy wszelkie funkcje religijne sprawowane przez kapłanów jako urzędników i przedstawicieli Kościół

Z kolei wyraz „liturgika” rozumiemy jako naukę o obrzędach religijnych i liturgicznych.

Gdy mówimy o czci publicznej Boga sprawowanej w liturgii Kościoła, to mamy na uwadze nie tyle cześć zbiorową społeczności ludzkiej, ile cześć urzędową, nakazaną Objawieniem Bożym, a sprawowaną przez osoby do tego przez Boga powołane. Tak było w Starym Testamencie i tak jest przede wszystkim w Nowym Testamencie. Chrystus Pan jako najwyższy Pośrednik i Kapłan został upoważniony przez Ojca do sprawowania czci Bogu należnej. Tą cześć Jezus sprawował osobiście, a teraz sprawuje ją przez Kościół. Zatem kult Boży liturgiczny to cześć Boża, jaką sprawuje Kościół. Liturgia Nowego Przymierza obejmuje: ofiarę Mszy św., sakramenty swięte, poświęcenia, nabożeństwa i modlitwy.

Kult liturgiczny w Kościele nie jest kultem spontanicznym, ale nakazanym przez samego Boga, który przez Jezusa Chrystusa został powierzony Kościołowi. Jest to zatem kult hieratyczny (pochodzi od Boga) i hierarchiczny (sprawowany przez powołaną do tego hierarchię duchową). Dlatego kult liturgiczny zależy od władzy Kościoła, a więc od papieża i biskupów. Urzędowym organem odnośnie do kultu liturgicznego w Kościele jest Święta Kongregacja Obrzędów założona w 1588 roku przez papieża Sykstusa V. Sam papież stoi na jej czele.

5.      Poszczególne formy czci Bożej

Ludzkość w ciągu tysiącleci wypracował tysiące form czci oddawanej Bogu przez jednostki, jak i przez całe społeczności. Nie sposób jest wyliczyć je wszystkie. Postaramy się wyliczyć jedynie formy najważniejsze i potraktować je ramowo.

Ofiara

Przez ofiarę pojmujemy wszelki dar widzialny złożony Bogu, który zostaje zniszczony, aby przez to wykazać, że tylko Bóg jest najwyższym i jedynym Panem Wszechrzeczy. Bóg ma prawo żądać wszystkiego, a człowiek ma obowiązek Mu to ofiarować. Ofiara jest najdoskonalszą formą czci Bożej, bo przez nią uznajemy panowanie Stwórcy nad wszystkim.

Ponadto ofiara zawiera w sobie aspekt wyrzeczenia się danej własności na rzecz Boga. Im więcej w ofierze jest wewnętrznego wyrzeczenia się, rezygnacji ze swego, tym ona bardziej Bogu się podoba i jest Mu milsza.

Niczym są jednak wszystkie ofiary świata wobec Ofiary najwyższej, którą złożył Jezus swojemu Ojcu na Kalwarii, kiedy sam się ofiarował na odkupienie za grzechy świata. Sam Syn Boży, który stał się człowiekiem, w potwornej męce, a na końcu w przerażającej agonii, siebie samego złożył w ofierze Ojcu. Nie jesteśmy w stanie w żaden sposób pojąć ogromu tej ofiary. Ponieważ ofiara jest najdoskonalszą i najwyższą formą kultu, więc Chrystus Pan właśnie przez ofiarę na Golgocie złożył swojemu Ojcu hołd najwyższy. Chcąc, aby ta nieskończona ofiara trwała nadal po wszystkie czasy i na wszystkich ołtarzach świata, ustanowił Ofiarę Mszy świętej, w której przez ręce swoich kapłanów nieustannie ponawia ofiarę krzyżową i wszystkim ludziom daje możliwość stania pod Jego krzyżem. Z tej racji Ofiara Mszy św. jest słońcem całej liturgii Nowego Przymierza jako wieczne przedłużenie i odnawianie ofiary Golgoty.

Modlitwa

Najogólniej o modlitwie mówimy, że jest to rozmowa człowieka z Bogiem albo podniesienie serca do Boga.

Jednak doskonale zdajemy sobie sprawę z tego, że relacje między osobami buduje się nie tylko przez rozmowy, ale też i to dużo częściej,  przez mowę ciała, którą jest: mimika, wszelkie postawy, gesty, zachowania, itp. Z tej racji możemy powiedzieć, że modlitwa jest również życiem z Bogiem, przed Bogiem, itd. Obejmuje ona zatem całe nasze życie. Doświadczamy jednak tego, że mowa ciała nie jest mową jednoznaczną, bo może być różnie odczytywana.

W rzeczywistości tylko słowo, gdy jest prawdziwe, jest jednoznaczne. Z tej racji próbujemy, często nawet bardzo nieudolnie: nasze myśli, wyobrażenia, uczucia, skojarzenia, itd.  ubierać w słowa, aby je przekazać innym osobom.  Opisywana rzeczywistość jest powodem tego, że często o modlitwie myślimy jako o rozmowie z Bogiem.

Modlitwę można podzielić na: uwielbienie, dziękczynienie, przebłaganie, prośbę.

Z innej racji możemy ją podzielić na: słowną, myślną, kontemplacyjną.

Konieczność modlitwy wypływa z samej naszej ludzkiej Natury. O ile spotkano w historii ludy bez zwyczaju składania Bogu ofiar, to  nie napotkano jeszcze ani jednego narodu bez modlitwy. Gdyby zebrano wszystkie napisy modlitw na kamieniach, papirusach, pergaminach oraz w pieśniach i hymnach u wszystkich ludów wszelkich ras, to powstałaby potężna biblioteka, której wielkość trudna nam sobie wyobrazić.

Modlitwa jest ponadto konieczna z pozytywnego nakazu Jezusa, który ciągle do modlitwy zachęcał i ją nakazywał. On też nauczył nas słów modlitwy „Ojcze nasz”.

Nie ma nic dziwnego w tym, że modlitwa stała się najpowszechniejszą i najbardziej ulubioną formą czci Boga w Kościele. Wystarczy tylko, aby przejrzeć teksty mszalne modlitw na poszczególne dni, okresy liturgiczne i święta, aby zobaczyć, ile i jak wspaniałych modlitw stworzyła pobożność liturgiczna.

Koroną wszystkich modlitw Kościoła „officium” brewiarza, które Kościół swoim sługom nakazuje codziennie odmawiać. Są one tak rozmieszczone, że obejmują najważniejsze pory dnia i nocy. Jeżeli sobie uprzytomnimy, że codziennie około pół miliona kapłanów odmawia berwiarz we wszystkich częściach świata, to możemy sobie uzmysłowić, jak potężny hymn nieustannej chwały wznosi się do nieba ze wszystkich krańców świata. Kiedy do tej modlitwy urzędowej, liturgicznej Kościoła dodamy niezliczone modły serc wszystkich wiernych, to możemy sobie wyobrazić, jak potężny otrzymamy głos nieustannego uwielbienia, dziękczynienia, prośby i przebłagania Boga.

Im bardziej człowiek kocha Boga, tym serdeczniej i więcej się modli. I odwrotnie, im człowiek jest dalej od Boga, tym chłodniejsze utrzymuje z Nim relacje, tym mniej i ozięblej się modli.

Śluby, przysięgi, zaklęcia

Te wymienione w nagłówku formy czci Bożej należałoby omówić przy okazji I przykazania Bożego. Jednakże z racji, że przy nich wzywa się uroczyście imienia Boga, zostaną one omówione przy II przykazaniu Bożym. Obecnie zaznaczymy w nich tylko aspekt czci Boże.

Śluby są uroczystą obietnicą złożoną Bogu. W nich człowiek zobowiązuje się do zrobienia czegoś dobrego, do czego nie jest zobowiązany czy przymuszony. Jest to zatem wielki akt czci i kultu Boga, w którym człowiek ucieka się do Boga, bo  uznaje Jego władzę nad sobą. Od najdawniejszych czasów spotykamy się ze ślubami prywatnymi i społecznymi. W chwilach wielkich klęsk albo wojen składano śluby narodowe: zbudowanie świątyni, złożenie pewnych ofiar, itd. Złamanie ślubu zawsze uważano za jedno z największych wykroczeń przeciw czci Bożej, gdyż w tym akcie zawierało się lekceważenie albo nawet pogarda dla Boga.

 Przysięga to wezwanie się Boga na świadka w czasie zeznań o wielkiej wadze. Wzywając Boga na świadka zeznający chce przez to stwierdzić, że prawdę jego słów potwierdza teraz, a jeszcze mocniej to zrobi w przyszłości, Najwyższa Powaga na ziemi i w niebie. Krzywoprzysięstwo zawsze i powszechnie uważano za zbrodnię.

Zaklęcie to pewnego rodzaju uroczysta aklamacja skierowana do Boga. W sytuacji, kiedy człowiek spotyka się z siłą wyższą od siebie i sobie wrogą, wtedy uroczyście wzywa na pomoc Boga chcąc w Nim mieć swego sprzymierzeńca. Specyficzną formą zaklęć są egzorcyzmy, poprzez które Kościół z ustanowienia Jezusa ,rozprawia się ze duchami piekielnymi, mającymi władzę nad sercem, a nawet i nad ciałem człowieka. Egzorcyzmy stosujemy również w odniesieniu do miejsc, w których szatan ma szczególną władzę. Widzimy, że zaklęcia to nie przekleństwa lub złorzeczenia.

Osoby, miejsca, przedmioty i czasy Bogu poświęcone

U wszystkich ludów, nawet najbardziej prymitywnych, osoby poświęcone bóstwu zawsze doznawały wielkiej czci. Uważano je za własność Boga, a zniewagę im wyrządzoną poczytywano za zniewagę wyrządzoną bóstwu. Do takich osób w Kościele należą: kapłani, pustelnicy (eremici), anachoreci, członkowie zakonów żeńskich i męskich, którzy praktykują rady ewangeliczne, asceci. Nasze odniesienie do nich zawsze jest wyrazem naszego stosunku do samego Boga. W odniesieniu do tych osób nie chodzi o bezkrytyczną cześć dla danej osoby, ale o cześć dla Boga, któremu ona chce i ma służyć. To odniesieniu uzewnętrznia naszą relację z Bogiem i o tym zawsze powinniśmy pamiętać.

Cmentarze zawsze u wszystkich ludów były miejscami, które uważano za święte i otaczano szczególnym pietyzmem ze względu na zmarłych i ich życie pozagrobowe. Dość powszechnym było przekonanie, że bogowie mają swoje ulubione miejsca, do których śmiertelnikom wstęp był wzbroniony. Tam oni mieszkali i objawiali swoją łaskawość przez ukazywanie się ludziom (Olimp, święte gaje w Prusach i na Litwie, itp). Do miejsc pątniczych należały głośne sanktuaria, np. w dawnej Grecji Delfy ku czci Apollina, Eleuzis ku czci Demetry, (itd.). Najpowszechniejszymi jednak miejscami świętymi były świątynie wzniesione ku czci bóstw. Wznoszono je jak najwspanialej i niż żałowano środków na ich przyozdobienie i wyposażenie. Jako ośrodki kultu stanowiły szczyt tego, co geniusz ludzki mógł stworzyć w architekturze, rzeźbie i malarstwie.

Wszystkie opisywane miejsca były przejawem religii naturalnej, która opierała się na ludzkim rozumie i zdolności wyciągania wniosków z objawienia naturalnego, czyli poznawania Stwórcy wszystkiego ze stworzonych dzieł.

Tym bardziej w religii objawionej opierającej się na autorytecie samego Boga miejsce te wymagają szczególnego kultu i czci, bo na wyłączną własność samego Boga i dla Jego największej chwały zostały uroczyście poświęcone.  Każde zbezczeszczenie takiego miejsca przez niegodne w nim zachowanie i postawę jest zawsze świętokradztwem, czyli próbą kradzieży, zniszczenia czy  pozbawienia rzeczy ofiarowanej samemu Bogu.  W Kościele katolickim do miejsc świętych należą: kościoły, kaplice i cmentarze. Do nich też zaliczyć należy kapliczki i krzyże przydrożne, bo one na chwałę samemu Bogu zostały wzniesione i ofiarowane.

Do przedmiotów poświęconych czci Bożej należą: ołtarze, obrazy, naczynia liturgiczne, dary wotywne, feretrony procesyjne, itd. Zawsze i wszędzie wykonywano je z najkosztowniejszych materiałów i jak najbardziej artystycznie, gdyż dla chwały Boga je wykonywano. Wszystkie zachowane zabytki przedmiotów kultu świadczą o tym niezbicie.

Wielkie znaczenie w kulcie religijnym wszystkich ludów i wszystkich okresów historycznych miały czasy święte. U ludów polinezyjskich, u Pigmejów afrykańskich zwykło się poświęcać Bogu każdą pierwszą czynność dnia: wstanie, posiłek, polowanie, itd. U wszystkich ludów spotykamy dni święte poświęcone czci bogów. Te uroczystości religijne bywały obchodzone manifestacyjnie przez całą społeczność albo państwo.

W Starym Testamencie znajdziemy cały szereg dni, które były najważniejsze w roku: Pascha (pamiątka uwolnienia z niewoli egipskiej), Zielone Święta (pamiątka nadania Dekalogu) zwane też Świętem Tygodni, Żniwa, Pierwocin oraz Święto Kuczek, czyli Namiotów (pamiątka pobytu na pustyni). Te trzy  uroczystości miał obchodzić cały naród, a każdy Izraelita był obowiązany w te dni nawiedzić świątynię. Wspomniane uroczystości trwały wiele dni. Oprócz nich były jeszcze inne święta: Święto Trąb, Przebłagania, Dedykacji (pamiątka poświęcenia świątyni), Purim (pamiątka wybawienia Żydów od zagłady za pośrednictwem Estery), Święto Zwycięstwa (podziękowanie za uwolnienie od najazdu Asyryjczyków za pośrednictwem Judyty).

Nowością w Starym Testamencie, a zarazem zjawiskiem jedynym w historii religii, było ustanowienie szabatu, czyli siódmego dnia jako dnia zupełnego powstrzymywania się od prac, a poświęconego wyłącznie służbie Bożej. Unikatem wśród praw religijnych narodów był nakaz święcenia lat jubileuszowych (każdy siódmy i pięćdziesiąty rok). Przez zachowanie dni świętych człowiek uznaje, że Bóg jest także Panem czasu, którego nam użycza w swojej dobroci. Ponadto człowiek przez złożenie Bogu w ofierze swojego czasu daje większą ofiarą niż dar z rzeczy materialnych. Przez ofiarowanie swoich dni Bogu człowiek uznaje, że powinien właściwie całe swoje życie i wszystkie jego chwile poświęcić Stworzycielowi.

Procesje, pielgrzymki, śpiew, muzyka i tańce religijne

Słowo „procesja” pochodzi od wyrazu łacińskiego „procedere”, czyli postępować, iść naprzód. Procesja zatem to pochód religijny. Jego celem jest publiczne oddanie czci Bogu, wyznanie wiary, wyrażenie podziękowania za otrzymane łaski, prośba lub przebłaganie. Już nawet u prymitywnych ludów spotykamy się z tego rodzaju kultem. W powstałych cywilizacjach procesje nabierały szczególnego znaczenia i były bardzo rozbudowane.

W Kościele katolickim mają one prowadzić do wzrostu pobożności wśród wiernych. Już od IV wieku znane były w Rzymie procesje do kościołów stacyjnych. Dziś do najpiękniejszych należą; procesja z zapalonymi  świecami w święto Matki Bożej gromnicznej, procesje w dni krzyżowe na wiosnę do przydrożnych kaplic, procesje Bożego Ciała, w Polsce również procesja rezurekcyjna.

Szczególną formą procesji jest pielgrzymka. Dotyczy ona miejsc świętych i sanktuariów, które znajdują się w pewnej odległości, do których się podąża. Pielgrzymki mają charakter prywatny, jednostkowy oraz zbiorowy. Pielgrzymów nazywa się pątnikami. Każda pielgrzymka, o charakterze religijnym, ekspiacyjnym, ma wielkie znaczenie wychowawcze i stanowi ważny czynnik skupiający wiernych różnych narodowości i ras.

Do najbardziej znanych miejsc pątniczych na świecie należą: Mekka i Medyna dla mahometan, miasto Benares ze swoimi świątyniami (prawie 4 tys.) dla hinduizmu, na Cejlonie dla buddystów jest sanktuarium z zębem Buddy w Kandii. Natomiast dla chrześcijan najważniejszymi miejscami pielgrzymkowymi są: Ziemia Święta, Rzym, Compostella, Lourdes, Fatima, i inne. W Polsce do najważniejszych miejsc pątniczych  należą: Częstochowa, Kalwaria Zebrzydowska, Góra św. Anny, itd.

Śpiew religijny

Człowiek w pieśniach zawsze najlepiej wypowiadał tęsknoty i uczucia swojej duszy, je wzloty i załamania. Z tego powodu u wszystkich ludów we wszystkich czasach pieśń religijna zajmowała naczelne miejsce w kulcie Boga. Prawdziwą kopalnię piękna, wzniosłości i porywów religijnych znajdziemy w indyjskiej księdze Rig Weda, która zawiera 1028 hymnów. Kiedyś znane były i powszechnie śpiewane  pieśni delfickie ku czci Apollina. Również najdawniejsze eposy mityczno – religijne w Babilonii były wyśpiewywane w pieśniach, np. „Gilgamesz”, „Mit o Adapie”, „Zstąpienie Isztar do podziemia”, itd.

W Starym Testamencie pieśń zyskała sobie wspaniałą pozycje w wyrażaniu przeżyć i wzlotów ducha. Sprzyja temu melodyjność, rytmiczność i śpiewność oraz refreny, które ułatwiają zapamiętywanie najważniejszych miejsc, a często uprzystępniają udział tłumu. Największą sławę pośród wszystkich religijnych pieśni natchnionych zyskały sobie Psalmy Dawida.

W Nowym Testamencie mamy wzmianki o pieśni religijnej. Oto Mata Boża u Elżbiety wyśpiewuje hymn pochwalny „Magnificat” (Łk 1, 46 – 56). Zachariasz kantykiem sławi przyszłość swojej dzieciny (Łk 1, 68 – 79). Starzec Symeon wygłasza pieśñ pochwalną (Łk 2, 29 – 35). Rozentuzjazmowane rzesze witają Jezusa w Jerozolimie okrzykami procesyjnymi z Pisma św. „Hosanna na wysokościach. Błogosławiony, który idzie w imię Pańskie” (Mt 21,9). Ostatnią Wieczerzę kończy Jezus „odmówiwszy hymn” (26,30).

Św. Paweł zachęca Efezjan: „…napełniajcie się Duchem Świętym, wygłaszając psalmy, hymny i pieśni duchowe, nucąc i śpiewając w sercach waszych Panu” (Ef 5, 18 – 19). Podobnie pisze do Kolosan: „Słowo Chrystusowe niech przebywa w was obficie, abyście z wszelką mądrością jedni drugich nauczali i krzepili przez psalmy, hymny i pieśni duchowe, w łasce śpiewając Bogu w sercach waszych” (Kol. 3,16).

Kościół idąc za tą zachętą Apostoła narodów nauczał w czasach średniowiecza ludy barbarzyńskie właśnie przez pieśni. Ta forma bowiem bardzo ułatwiała zapamiętywanie tego, co się chciało przekazać.

W Kościele przyjął się najpierw śpiew Psalmów. Początkowo, pewnie z powodu braku tekstów, Psalmy śpiewał solista, a wierni wtórowali mu przy śpiewie refrenu. Od IV wieku pojawiają się responsoria i antyfony śpiewane przez dobrane chóry kleryków lub śpiewaków. Powoli formuje się śpiew zwany od papieża Grzegorza Wielkiego (wiek VI), reformatora nie tyle melodii, co tekstów antyfonicznych, śpiewem gregoriańskim. Niektóre zasadnicze formy chorału gregoriańskiego wywodzą się z psalmodii synagogi żydowskiej, a inne z motywów starogreckich.

Śpiew polifoniczny (wielogłosowy) w Kościele narodził się za czasów Karolingów. Od 1377 roku papież Grzegorz XI dał urzędowe zezwolenie na wprowadzenie do kościołów muzyki wielogłosowej. Największy rozkwit tego śpiewu przypada na wiek XVI.

Pieśń ludowa nie zdobyła sobie prawa pieśni liturgicznej, ale niezmiernie urozmaica ona nabożeństwa para liturgiczne i bardzo przyczynia się do ożywienia uczuć religijnych wśród ludu. W średniowieczu posługiwano się pieśnią ludową do pouczenia prawd wiary. Dzisiaj mamy taką masę religijnych pieśni ludowych, że wprost nie do pomyślenia jest, aby można się było bez nich obejść. Ile piękna jest w naszych kolędach, pieśniach wielkopostnych i maryjnych.  I chociaż śpiew chorału gregoriańskiego jest nadal jedynym śpiewem liturgicznym Kościoła ze względu na jego powszechny charakter i język łaciński, to jednak rozporządzenia Piusa XII dają coraz więcej miejsca dla śpiewu ludowego.

Do najdawniejszych pieśni polskich, znanych współcześnie i obecnie jeszcze śpiewanych, należą: „Bogurodzica” (z wieku XIII), pieśń wielkanocna „Przez Twe święte Zmartwychwstanie” (wiek XIV), „Wesoły nam dzień dziś nastał” (wiek XIV) oraz wiele kolę i pieśni wielkanocnych.

Muzyka religijna

Człowiek podczas śpiewu, a szczególnie głośnego i długiego, szybko się męczy. Instrument muzyczny „przedłuża” trwanie jego głosu oraz posiada większe możliwości melodii i barw. Muzyka jest znana od bardzo dawna. O instrumentach muzycznych czytamy w tekstach starożytnych. Najstarszymi zabytkami instrumentalnymi są: flet, fujarka, trąba, cymbały, cytra, harfa i bęben. Instrumentów muzycznych używano również w kulcie bóstw ludów starożytnych. W Starym Testamencie już Dawid ustanowił z lewitów całe zespoły muzyczne, jakby pierwsze orkiestry dla cymbałów, dla harf, cytr, itd., którzy „na oktawę grali zwycięsko” (1 Krn 15).

Kościół katolicki przez długie wieki nie przyjmował w cieniu swoich świątyń muzyki w obawie upodobnienia nabożeństw do hałaśliwych obrzędów pogańskich i z obawy o rozproszenia. Śpiew religijny doskonale wypełniał przerwy między nabożeństwami, a jednocześnie lepiej przygotowywał do modlitwy.

Pierwszym instrumentem, który zyskał prawo obywatelstwa w kościele, były organy. Pierwszym kościołem, który wprowadził organy, była katedra w Akwizgranie, kośció koronacyjny królów frankońskich. W roku 873 papież Jan VIII prosi biskupa Hanno von Freissing, aby mu przysłał do Rzymu organy i dobrego organistę. Organy były rzeczą kosztowną i dlatego rozpowszechniały się bardzo powoli. Jednak w wieku XVI były już powszechnie wprowadzone w Europie. Okazały się one bardzo wygodne, gdyż zastępowały chór, na który nie mogło sobie pozwolić wiele kościołów. Można się było nimi posługiwać w każdym czasie, podczas gdy śpiewacy śpiewali tylko w święta podczas głównych nabożeństw.

Inne instrumenty weszły do kościoła wraz z polifonią, a więc w wieku XVI. Kościół wprowadzał je bardzo niechętnie, a tłumaczenie tego stanu rzeczy najlepiej wyjaśniały już słowa Klemensa Aleksandryjskiego: „Wolimy chwalić Pana Boga własnymi głosami niż cudzymi, instrumenty te bowiem przypominają raczej plac boju”. Mimo to powoli wraz z organami inne instrument zaczęły wchodzić w zakazany dla siebie obszar liturgii. Z czasem doszło do takiego zeświecczenia kościołów, że urządzano w nich koncerty nie mające niczego wspólnego z duchem liturgii. Przypominały one raczej późniejsze opery. Reformę muzyki kościelnej energicznie przeprowadził św. Pius X w słynnym „Motu proprio” z 1903 roku. Pius XI wprowadził dalsze wyjaśnienia bullą „Divini cultus sanctitatem” z roku 1928, a w końcu Pius XII encykliką „Musicae sacra disciplina” z dnia25 grudnia 1955 roku odróżnił od muzyki zwykłej muzykę ściśle liturgiczną, tzn. taką, która towarzyszy nabożeństwom liturgicznym (Msza św., śpiewany brewiarz, itp.). Muzyk liturgiczna jest służebnicą liturgii, ma towarzyszyć nabożeństwom, a nie odwracać uwagi od misterium ołtarza. Papież ten zostawił jednak większą swobodę muzyce w kościele przy innych nabożeństwach, para liturgicznych, ludowych, itp. Np. nabożeństwa majowe, „Gorzkie Żale”, koncerty religijne, itp.

Tańce religijne

Wydaje się rzeczą bardzo prawdopodobną, że wszystkie pierwotne tańce miały charakter religijny. U większości ludów taniec służył do objawienia radości, uwielbienia i wdzięczności. Dla nich taniec miał też znaczenie symboliczne. Był jakby żywą ilustracją i dramatem, w którym się rytmicznie i mimicznie przy dźwiękach muzyki odtwarzało sceny z mitologii o bóstwach i religijnych bohaterach. Największe uroczystości religijne tych ludów łączyły się zawsze z tańcem, który u ludów Azji stał na bardzo wysokim artystycznym poziomie. Znane w całym świecie są tego typu tańce koreańskie i chińskie. O podobnych sytuacjach czytamy w Starym Testamencie.

Do dzisiaj tańcem w liturgii Kościoła posługują się, np.: ludy afrykańskie, w niektórych okolicach Hiszpanii w czasie procesji lud wykonuje swoje religijne tańce regionalne, itp.

Dopiero w ostatnich wiekach Europa wprowadziła masowo tańce, jako czystą formę zabawy i rozrywki, pozbawiając je zupełnie charakteru religijnego.

 

 

 

 

Katecheza 3: Warunki Sakramentu Pokuty i niektóre rodzaje grzechów

 

1)     Rachunek sumienia

Jest to przypomnienie sobie grzechów od ostatniej dobrej spowiedzi, a przy grzechach śmiertelnych ich liczby i okoliczności. Przed rachunkiem sumienia należy pomodlić się do Ducha Świętego i prosić o wstawiennictwo Matkę Bożą i świętych. Rachunek trzeba również robić codziennie przy wieczornej modlitwie.

2)     Żal za grzechy

Jest najważniejszym warunkiem, bez którego nie ma odpuszczenia grzechów i pojednania z Bogiem.

Żal jest boleścią duszy i znienawidzeniem (odrazą) popełnionego grzechu z mocnym postanowieniem nie grzeszenia w przyszłości.

      Żałować możemy:

-         z miłości do Boga jako najlepszego Ojca ( żal doskonały )

-         z miłości do Boga, ale też i po trochu z bojaźni przed potępieniem albo chęcią zyskania nieba  ( żal wystarczający zwany też niedoskonałym)

Do ważnej spowiedzi wystarczy żal wystarczający (niedoskonały).

Żal doskonały powinno się wzbudzić w niebezpieczeństwie śmierci, gdy nie można przyjąć Sakramentu Pokuty. Żal doskonały gładzi wszystkie grzechy. Nie mamy pewności , że wzbudziliśmy taki żal, więc przy najbliższej Spowiedzi wyznajemy wszystkie grzechy.

       Powinniśmy żałować:

-         w sercu ( żal wewnętrzny )

-         za wszystkie grzechy ( żal powszechny )

-         tak, by Boga stawiać na pierwszym miejscu ( żal nade wszystko )

-         ze względu na Boga, a nie ludzi ( żal nadprzyrodzony )

3)     Mocne postanowienie poprawy

Prawdziwy żal za grzechy kończy się zawsze szczerym i mocnym postanowieniem poprawy. Postanowienie poprawy to zdecydowana wola unikania grzechów, zwłaszcza ciężkich, i okazji do grzechów.

      Powinniśmy:

-         starać się poprawić ze wszystkich grzechów ( postanowienie poprawy powszechne)

-         stanowczo wystrzegać się grzechów ( mocne )

-         podjąć w sercu decyzję poprawy ( szczere )

-         liczyć nie tylko na własne siły, ale na pomoc Bożą; uznać własną słabość i liczyć

na pomoc Boga ( pokorne )

-         zacząć poprawę od grzechu ciężkiego lub najczęściej popełnianego ( konkretne)

4)     Szczera spowiedź

Jest  to wyznanie przed kapłanem wszystkich grzechów ciężkich popełnionych po ostatniej dobrej spowiedzi, z uwzględnieniem ich liczby i okoliczności, w celu uzyskania rozgrzeszenia. Wyznanie grzechów jest istotną i konieczną częścią Sakramentu Pokuty. Wyznanie grzechów lekkich       ( powszednich ) nie jest ściśle konieczne, ale bardzo pożyteczne i zalecane przez Kościół.  Regularne spowiadanie się z grzechów powszednich przyczynia się do kształtowania dobrego sumienia.

 Ze względu na tajemnicę spowiedzi, która obowiązuje kapłana, możemy bez jakiejkolwiek obawy wyznać wszystkie grzechy i ich okoliczności.

5)     Zadośćuczynienie Bogu i bliźniemu

Jest wyrazem prawdziwego nawrócenia. Wyrazem bowiem nawrócenia jest  poprawa życia i naprawienia szkód oraz zgorszeń spowodowanych grzechami.

        Jedną z form zadośćuczynienia Bogu jest zadana przez kapłana pokuta sakramentalna,  którą należy wypełnić jak najszybciej. Należy także naprawić krzywdy wyrządzone  bliźnim.

 

 

Grzechy cudze

 

      Te grzechy zdarzają się bardzo często i popełnia je każdy człowiek

 wtedy, gdy:

 

1)     Pobudza do grzechu, np. przez nieskromny ubiór, rozgniewanie,

                                                  złe mówienie, złe zachowanie...

2)     Radzi do grzechu, np. do kradzieży...

3)     Nakazuje popełnić grzech, np. dzieciom, domownikom, podwładnym...

4)     Milczy na grzech bliźniego, np. żeby mieć święty spokój...

5)     Zezwala popełnić grzech, np. podwładnym, domownikom...

6)     Pomaga popełnić grzech, np. przy rabunku, kradzieży, fałszerstwie...

7)     Nie karze grzechu, np. popełnionego przez dzieci, podwładnych...

8)     Broni grzechu popełnionego przez kogokolwiek...

9)     Pochwala grzech popełniony przez kogokolwiek...

 

 

 

Grzechy przeciw Duchowi Świętemu

 

         Ktokolwiek lekceważy te grzechy, nie może się nigdy dobrze pojednać z Bogiem.

Trzeba więc najpierw te grzechy przeciw Duchowi Świętemu starannie poznać,

codziennie nad nimi czuwać i do końca swego życia wykluczać.

 

1)     Grzeszyć zuchwale w nadziei miłosierdzia Bożego – ktokolwiek z pełną

świadomością planuje popełnić grzech ciężki, licząc na przebaczenie w

Sakramencie Pokuty.

2)     Wątpić o łasce Bożej, np. grzesznik uświadamia sobie wiele ciężkich

zbrodni, które popełnił. Uważa, że nie zasługuje na przebaczenie Boże i

rezygnuje z tej łaski...

3)     Sprzeciwiać się jakiejś prawdzie chrześcijańskiej, np. tej, że Bóg jest

sędzią sprawiedliwym, który za dobro wynagradza, a za złe karze...

4)     Zazdrościć bliźniemu łaski Bożej. Zdarza się to zazwyczaj takim

ludziom, którzy przez dłuższy czas są skłóceni z Bogiem. Drażni ich

ludzka pobożność i zwalczają wszelkie praktyki religijne.

5)     Zatwardziałość wobec natchnień Ducha Świętego, np. lekceważenie

natchnień Ducha Świętego do dobrych uczynków, do Spowiedzi świętej...

6)     Odkładanie pokuty aż do śmierci, np. ktoś żyje w grzechu ciężkim i daje

posłuch szatanowi, który zapewnia go, że przed śmiercią się jeszcze nawróci.

 

 

Grzechy wołające o pomstę do nieba

 

1)     Umyślne zabójstwo – najczęstszą zbrodnią w obecnych czasach jest

mordowanie dzieci nienarodzonych. Zbrodniarzami w tej materii są:

       lekarze, położne, pielęgniarki, rodzice i ci wszyscy, którzy do tej

       zbrodni zachęcali, radzili, zmuszali lub nie przeszkadzali.

2)     Grzech sodomski – są to grzechy nieczyste przeciwne naturze człowieka.

3)     Uciskanie ubogich, wdów i sierot. Jest to grzech wielkiej

niesprawiedliwości, którą trzeba koniecznie naprawić przed

Spowiedzią świętą lub jak najprędzej.

4)     Zatrzymywanie zapłaty pracownikom – chodzi o niesprawiedliwe

wynagrodzenie, płacenie alkoholem, nierządem lub czymś

niegodziwym. Ociąganie się z zapłatą za pracę...

  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Odwiedzin :
Kamera online                        Kreator IAP - (C)opyright